Înîsiyatîfa Civaka Kurdistanê — Manîfesto û Destûrname

Çavkanî (belgeya bingehîn): Înîsiyatîfa Civaka Kurdistanê — Manîfesto û Destûrname, Aladin Dêrikî, 17.12.2019, Lübeck / Almanya.

Ev nivîs guhertoyeke nû ya pêşnûmeyê ye. Ew ne daxuyaniyeke kesane ye û ne bi navê nivîskarê belgeya bingehîn hatiye îmzekirin. Ev guherto sazî û zincîrê digihîne hev: ÎCK biryarên xwe li ser PezkuwiChainê tomar dike, û şaxên xwe li her welatî wek kesayetiyeke hiqûqî ya xwecihî ava dike.

Nîşeya rewşê: Ev belge binyata temambûyî tarîf dike. Ew bi kîpa "heye" hatiye nivîsandin, ne bi kîpa "dê bibe".

Rewşa belgeyê: Pêşnûme. Ew bi biryara Meclîsa damezirandinê dikeve meriyetê. Cih û dîroka pejirandinê, û bloka îmzeyan, vala hatine hiştin.

Dîrok: ………………… Cih: …………………

Îmze (Meclîsa damezirandinê): …………………

P.1 Piştî hilweşîna Împeratoriya Osmanî, çarenûsa erdên Kurdistanê ne bi îradeya gelê Kurdistanê, lê bi peymanên di navbera hêzên biyanî de hate diyarkirin. Sê belgeyên bingehîn vê yekê nîşan didin.

P.2 — Peymana Sykes–Picot. Dîrok: 16ê Gulana 1916an. Alî: Brîtanya û Fransa, bi razîbûna Rûsyayê. Ev peymaneke veşartî bû ku parvekirina erdên Osmanî di navbera hêzên Ewropî de plan dikir. Kurdistan tê de wek yekîneyeke siyasî nehate qebûlkirin.

P.3 — Peymana Sèvres. Dîrok: 10ê Tebaxa 1920î. Di xalên 62–64 de behsa xweseriya Kurdan û îhtîmala serxwebûna wan hate kirin. Ev peyman qet nehate bicîhkirin.

P.4 — Peymana Lozanê. Dîrok: 24ê Tîrmeha 1923yan. Ev peyman cihê Sèvres girt. Tu maf û tu statûyek ji bo Kurdan tê de nehate destnîşankirin. Sînorên nû yên Tirkiyeyê hatin nasandin û Kurdistan di nav Tirkiye, Îraq, Sûriye û Îranê de ma.

P.5 Ji van sê belgeyan encameke hiqûqî derdikeve: parvekirina Kurdistanê ne kiryareke navxweyî ya wan çar dewletan e — ew encama sazûmaneke navneteweyî ye. Loma muxatabê doza me ne tenê Enqere, Tehran, Bexda û Şam e; muxatab bi heman rengî sazî û normên hiqûqa navneteweyî ne jî.

P.6 Di makezagonên van çar dewletan de hebûna miletê kurd û mafên wî hatine înkarkirin. Mafê perwerdehiya bi zimanê kurdî û gelek cure çalakiyên çandî û hunerî hatine qedexekirin.

P.7 Heta ku nasnameya kurd di makezagonên dewletan de neyê naskirin û mîsogerkirin, ziman û çanda kurdî nikarin bi awayekî domdar bên parastin. Parastina çandê bêyî binyata hiqûqî demkî ye.

P.8 Doza miletê kurd ne doza îdeolojiyekê ye û ne doza bawermendiyeke olî ye. Ew doza mafê milet bûnê ye. Ev cudahî ne cudahiyeke devkî ye: ew diyar dike ku em bi kê re, li ser çi bingehî, û bi kîjan amûrên hiqûqî diaxivin.

P.9 Em kurdên li diyasporayê, nemaze yên li welatên Yekîtiya Ewropayê niştecih, di çerçoveya yasayên Yekîtiya Ewropayê û hiqûqa navneteweyî de dixebitin. Ev ne hilbijartineke taktîkî ye — ew qada ku em tê de xwedî maf, xwedî deng û xwedî amûrên hiqûqî ne ev e.

P.10 Ev belge hem manîfesto ye hem destûrname ye. Nivîsa ku pîvana wê tune be daxuyanî ye; nivîsa ku pîvana wê hebe destûrname ye. Ji bo her armancekê pîvaneke tê pîvandin heye, ji bo her desthilatekê çavdêriyek, û ji bo her xaleke sor sazîyeke ku wê bi cih tîne.

P.11 — Daxwaza vê guhertoyê.

Em nabêjin destûrê bidin me ku em hebin; em dibêjin ya heyî nas bikin.

P.12 — Sedema vê hevokê. Ev ne hevokeke retorîkî ye; ew rewşeke tê pîvandin tarîf dike. Gövdeyeke ku:

a) qeydeke welatîtiyê ya piştrastkirî û tê venêrîn digire; b) hilbijartinên xwe bi awayekî ku ji derve tê kontrolkirin dimeşîne; c) budçe û xerciyên xwe li ser deftereke neguherbar diweşîne; d) dadgeheke xwe ya serbixwe heye ku biryarên wê tên tomarkirin; e) li çil welatî bi kesayetiya hiqûqî ya xwecihî xizmetê dide welatiyên xwe —

ew gövde êdî destûrê naxwaze. Ew naskirinê dixwaze. Cudahiya di navbera van her du daxwazan de ne ya zimên e: ya yekem razîbûnekê dixwaze, ya duyem rastiyeke heyî tomar dike.

P.13 — Avaniya vê daxwazê. Ev daxwaz li ser du kesayetiyên hiqûqî yên serbixwe û yek protokolê disekine: ÎCK (gövdeya endaman û dengê siyasî li Ewropayê), Weqfa Pezkuwichain (gerînendeyê protokolê, li Gurcistan û Swîsreyê), û PezkuwiChain (tomar û dewlet). Tu yek ji van saziyan ne xwediyê zincîrê ye; desthilata zincîrê ji welatiyên wê tê.

---

Xal 1 — Nav û mane. Navê saziyê Înîsiyatîfa Civaka Kurdistanê ye; kurtenav: ÎCK. ÎCK saziyeke sivîl, li ser bingeha endamtiyê, bi awayekî federal birêxistinbûyî ye û li welatên Yekîtiya Ewropayê û Ewropayê dixebite.

Xal 2 — Helwest. Em ne bêalî ne; em xwedî helwestekê ne. Nivîsa ku dibêje "em bêalî ne" lê di rastiyê de helwesteke diyar digire, xwe qels dike. Loma em helwesta xwe bi eşkereyî dinivîsin:

a) ÎCK li ser bingeha mafê neteweyî ava dibe, ne li ser bingeha îdeolojiyekê û ne li ser bingeha hînkirineke olî. b) ÎCK ne organa tu partiyekê, tu dewletekê, tu îstîxbaratekê û tu rêxistineke olî ye. c) ÎCK rêzê li azadiya raman, wijdan û baweriya olî digire, lê ne saziyeke olî ye û di navbera mezheb û baweriyan de tu cudahiyê nake.

Xal 3 — Muhasebeya tecrubeya îdeolojîk (sosyalîzm). Ev helwest ne ji hestan, ji tecrubeyê tê. Di dîroka bizava azadiya Kurdistanê de:

a) Di serdema Sovyetê de Kurdistana Sor hate rakirin; di salên 1937 û 1944an de kurd bi zorê ji warên xwe hatin sirgûnkirin bo Qazaxistan, Qirgizistan û herêmên Kafkasyayê. b) Komara Kurdistana Rojhilat (Mehabad, 1946) bi piştevaniya ku hate sozdan lê nehate dayîn, bi tenê hate hiştin. c) Bi navê sosyalîzmê, doza neteweyî ya kurd her carê li pey berjewendiyeke din hate danîn.

Xal 4 — Muhasebeya tecrubeya olî (ûmetçîtî). Ji sedî heştê heta not (%80–90) ê miletê kurd misilman e. Lê:

a) Dewletên dagirker ên Kurdistanê — Îran, Îraq, Tirkiye, Sûriye — xwe bi navê îslamê bi nav dikin. b) Li Îranê bi navê şerîetê kurd tên îdamkirin. c) Dewletên yekîtiya îslamî bi bêdengiya xwe li hember van kiryaran, xwe kirine şirîkê wan.

Xal 5 — Encama Xalên 3 û 4. Mafê neteweyî nikare li bin çerçeveyeke îdeolojîk an olî bê danîn. Dema ku ew tê danîn, ew çerçeve maf diguherîne amûrekê, û gava berjewendiya wê çerçeveyê biguhere, maf tê terkkirin. Loma ÎCK doza xwe ji her îdeolojî û her hînkirina olî cuda dihêle.

Xal 6 — Azadiya baweriyê. Endamtî bi bawerî, mezheb, ol an bêbaweriyê ve girêdayî nîne. ÎCK li dijî tu baweriyê nîne û alîgirê tu baweriyê nîne.

Xal 7 — Rêbaz. ÎCK tenê rêbazên aştiyane, rewa û hiqûqî bi kar tîne: mafên mirovan, demokrasî, û normên hiqûqa navneteweyî. Her cure şideta çekdarî ji rêbazên ÎCK derve ye.

Xal 8 — Pêwendî bi partî û rêxistinên Kurdistanî re. ÎCK hebûna hemû partî, komel, sazî û dezgehên Kurdistanî dipejirîne, bi wan re dişêwire, û li xalên hevbeş digere. Lê ÎCK di bin kontrol û tesîra tu terefî de nîne û biryara dawî bi xwe dide. Ev ne soz e — ew bi Xalên 46, 73, 74 û 87 (mercê nelihevbûnê, zelaliya darayî, qedexeya fonên dewletan) tê mîsogerkirin. Serxwebûneke ku mekanîzmaya wê tune be, daxwazek e, ne rewşek e.

Xal 9 — Şêweya federal a hundirîn û sedema wê. Di nav civaka Kurdistanê de gelek zarava, gelek bawermendî û gelek herêmên xwedî taybetmendiyên cuda hene. Loma birêxistinbûna hundirîn a ÎCK federal e: her herêm li gorî taybetmendiyên xwe biryarên xwe digire û bi cih tîne, û delegeyên xwe ji bo Meclîsê hildibijêre.

Xal 10 — Şirovekirina rast a mînaka Almanyayê. Di guhertoya berê de hate gotin ku Almanya bi modela federal a 16 eyaletan yekîtiya xwe pêk anî. Ev şirove ters e û hatiye rastkirin: federalîzm encama yekîtiyê bû, ne sedema wê. Sê tiştan yekîtî pêk anîn:

a) Yekîtiya aborî ya berî yekîtiya siyasî — yekîtiya gumrikê (Zollverein, 1834) berî yekbûna siyasî hate avakirin; b) Standardeke zimanê nivîskî ya hevpar ku sazî û perwerde pê hatin birêvebirin; c) Domdariya sazîyan — kadroyeke ku ji nifşekî derbasî nifşê din bû.

ÎCK federalîzmê wek şêweya birêxistinbûna hundirîn digire — ev rast û bikêrhatî ye — lê motora yekîtiyê bi cudahî datîne: – stûna aborî (Beşa X, Xal 194–203), – rejîma zimên (Xal 76–80), – domdariya kadro û ciwanan (Xal 45/b, Xal 75), – û defterê hevpar (Beşa V): sazîyên ku li çil welatî belav in, bi tenê bi tomareke hevpar dikarin yek sazî bin.

Xal 11 — Modela biryarê û rastkirina referansa Kongreya Amerîkayê. Di guhertoya berê de hate gotin ku Kongreya Amerîkayê "tu veto li ser biryarên xwe qebûl nake". Ev ne rast e: di sîstema Amerîkayê de Serokkomar xwedî mafê vetoyê ye û Dadgeha Bilind biryaran ji aliyê makezagonê ve dinirxîne. Modela ku li ÎCK tê, ne modela Amerîkayê ye; ew hikûmeta meclîsê ye (Versammlungsregierung). Em wê bi peyvên xwe dinivîsin:

Meclîs biryardar e. Komîteya Rêveber bicîhkar e. Divana Hakemiyê şirovekar û çareserkerê nakokiyan e.

Xal 12 — Sedema Divana Hakemiyê. Di guhertoya berê de Desteya Dîsîplînê rapora xwe dida Komîteya Rêveber; yanî rêveberiyê li ser kiryarên xwe bi xwe biryar dida û mercê îtîrazê tune bû. Saziyeke ku dibêje ez "mêzîna heq û edaletê" me, nikare vê valahiyê bihêle. Loma Divana Hakemiyê wek organeke serbixwe hatiye damezrandin (Xal 49–55).

---

Xal 13 — Avaniya bingehîn. Ev tevger ji du kesayetiyên hiqûqî yên serbixwe û yek protokolê pêk tê. Ne yek sazî ye ku du karan dike; du sazî ne, ji ber ku ew du kar li hev nakin.

ÎCK                              WEQFA PEZKUWICHAIN              PEZKUWICHAIN
Almanya e.V. + Bruksel AISBL     Gurcistan + Swîsre              protokol û dewlet
├─ gövdeya endaman: Meclîs,      ├─ fon û parastina protokolê    ├─ welatî, hilbijartin
│  herêm, hilbijartin, Divan     ├─ xezîne û genesis             ├─ Dîwan, Rojnameya Fermî
└─ ofîsên welatan: Mala          └─ têkiliya bi regûlator û      └─ desthilat: ji welatiyên
   Kurdistanê                       bankan re                        xwe

     Her du sazî serbixwe ne · Yek ne xwediyê ya din e
              TU YEK JI WAN NE XWEDIYÊ ZINCÎRÊ YE

Xal 14 — ÎCK: gövdeya endaman û dengê siyasî. a) ÎCK hem gövdeya endaman e (Meclîs, herêm, hilbijartin, deste) hem kesayetiya hiqûqî ya li Ewropayê ye: Almanya e.V. û ji bo Brukselê AISBL. b) Erkê wê: endamtî û hilbijartin, parêzvaniya hiqûqî li ber saziyên Ewropayê, ofîsên welatan (Beşa VI), û temsîla siyasî. c) Mala Kurdistanê ne sazîyeke sêyem e; şaxên wê ofîsên welatan ên ÎCK ne. d) Ev yekîtî bi zanetî ye: gövdeyeke endaman a bêyî kesayetiya hiqûqî nikare tevbigere, û kesayetiyeke hiqûqî ya bêyî endaman ne xwedî meşrûiyet e.

Xal 15 — Weqfa Pezkuwichain: gerînendeyê protokolê. a) Weqfa Pezkuwichain kesayetiyeke hiqûqî ya cuda ye; ew li Gurcistanê (ა(ა)იპ) û li Swîsreyê (Stiftung, Art. 80 ZGB) di qonaxa avakirinê de ye. b) Erkê wê: fona pêşxistina protokolê, parastin û pêşxistina binyata teknîkî, xezîne, danîna genesisê, û têkiliya bi regûlator, banke û hevkarên sazîyî re. c) Ew biryara siyasî nade û li şûna ÎCK peymanê îmze nake. d) Sedema du yargeh (Xal 20).

Xal 16 — Çima du sazî, ne yek. Ev xala herî girîng a vê beşê ye, ji ber ku hemû avanî ji vê bersivê derdikeve.

a) Tevgereke neteweyî du erkan hildigire, û her yek şertê ya din xera dike:

• Ya yekem divê xuya be: temsîl dike, maf dixwaze, muxatab digere, û gava pêwîst be aciz dike.
• Ya duyem divê bêdeng be: hesabê bankê vebe, ji çavdêriyê derbas bibe, û li ser maseya tu regûlatorî nîşana pirsê nehêle. b) Gava her du di yek kesayetiyê de bin, ya yekem zirxê ya duyem dixwe. c) Ev ne xemeke teorîk e. Di dozê CFTC v. Ooki DAO de avaniyeke rêveberiyê ya ne-fermî wek komeleyeke neqeydkirî hate hesibandin û endam bi şexsî berpirs hatin girtin. Belgeyeke damezrandinê ya ku zimanê serweriyê hildigire, mala nivîskarên xwe wek kefalet nîşan dide. d) Û bi taybetî ji bo me: heke binyata teknîkî li ser kesayetiya ÎCK bar bibe, hiqûqa rêveberiyê ji Gurcistanê diçe Almanyayê; pirsa VASPê ji Banka Navendî ya Gurcistanê derbasî MiCAyê dibe — rejîmeke pir girantir; û komeleyeke bi statûya kêrhatina giştî bi îhtîmaleke mezin nikare bibe pêşkêşkarê xizmeta krîptoyê. Yek gav du zirar tîne.

Xal 17 — PezkuwiChain: protokol û dewlet. a) PezkuwiChain binyateke tomarê ye ku li ser wê dewletên dîjîtal ava dibin, û Dewleta Dîjîtal a Kurdistanê endamê wê yê yekem û heta îro yekane ye (Xal 23). b) Zincîr biryara siyasî nade û li şûna tu organekê nasekine; ew tomar dike. c) Tiştên ku bi tenê defterek dikare bigire — welatîtî, hilbijartin, tomara budçeyê, tomara dadgehê — bi tenê li ser zincîrê tên girtin. Tomareke duyem a heman tiştî nayê girtin; du defterên heman tiştî du rastî çêdikin. d) Desthilata zincîrê ji welatiyên wê tê, ne ji ÎCK û ne ji Weqfê.

Xal 18 — Rêzika girêdanê.

ÎCK temsîl dike. Weqf diparêze û fon dide. Zincîr tomar dike. Welatî biryar didin.

a) ÎCK nikare tomarê biguhere û nikare protokolê biguhere. b) Weqf nikare li şûna ÎCK peymanê îmze bike, kesî bixebitîne an doz veke. c) Zincîr nikare li şûna tu sazîyê tevbigere. d) Şax nikare biryara siyasî bide; ew biryara tomarkirî bi cîh tîne. e) Binpêkirina vê xalê ji aliyê Divana Hakemiyê ve tê tespîtkirin (Xal 53/c).

Xal 19 — Tu sazî ne xwediyê zincîrê ye. Ev xal berî her tiştî tê nivîsandin, ji ber ku kredîbîlîte ji vir tê:

a) Ne ÎCK ne Weqf xwediyê PezkuwiChainê ne. Tu yek ji wan protokolê birêve nabe û tu mifteya îdarî (admin key) ya li ser zincîrê nagire. b) Peyva rast gerînende ye (steward), ne xwedî. Gerînende diparêze û pêş dixe; ew nafiroşe û nagire. c) Di nivîs û danasînên fermî de peyvên "xwedîtî", "kontrol" an "mulk" derbarê zincîrê de nayên bikaranîn.

Xal 20 — Weqfa li welatekî dosta krîptoyê: sedema stratejîk. a) Vê modelê mînakeke naskirî heye: Ethereum Foundation Ethereum'ê ava kir, fon dide û temsîl dike — lê ne xwediyê wê ye, wê birêve nabe û protokolê naguhere. Ev ne îdiaya me ye; ew rastiyeke sêyemîn e ku ji derve tê venêrîn. b) Ew Weqf li Zugê, li Swîsreyê ye. Cardano, Solana û Web3 Foundation jî. Ev ne tesadûf e: Stiftunga li gorî Art. 80 ZGB di bin çavdêriya federal de ye, armanca wê nayê guhertin, û ew forma ku bank, veberhêner û regûlator bêyî ravekirinê nas dikin e. c) Tiştê ku ev dikire: hesabê bankê, hevkarên sazîyî, û bawerî li wan odeyên ku em jê re dixebitin. Sazîyeke ku her carê forma xwe rave dike, bi wextê xwe rave dike, ne bi karê xwe. d) Bihayê wê bi eşkereyî tê nivîsandin: ew biha ye, hêdî ye, û armanca wê bi awayekî ku venagere tê girêdan — armanca Stiftungê paşê guhertin pir zehmet e. Ev ne kêmasî ye; ew tam ew tişt e ku bawerî çêdike, lê divê bi zanetî bê hilbijartin. e) Gurcistan dimîne. Rêya VASPê ji Banka Navendî ya Gurcistanê (NBG) derbas dibe. Du yargeh du erk in: Gurcistan riya xebatê, Swîsre baweriya demdirêj.

Xal 21 — Sînor û berjewendiya dijber. a) Tu sazî nikare li şûna ya din tevbigere, wê bike berpirs, an bi navê wê îmze bike. b) Heke heman kes li her du saziyan makamekê bigire, di her karûbarê ku di navbera wan de pere an mal digerîne de rêzika xwe-vekişandinê (recusal) derbas dibe: ew kes di biryara wî karûbarî de beşdar nabe, û vekişandin tê tomarkirin. c) Sedem: hem hiqûqa gemeinnützig a Almanyayê hem hiqûqa Gurcistanê li karûbarên di navbera aliyên girêdayî de bi taybetî dinêrin. Xal 127 jixwe desthilata sazîyê ji desthilata makamê vediqetîne; heman veqetandin li vir jî derbas dibe.

Xal 22 — Sînorê desthilatan. Ev sînor bi eşkereyî tê xêzkirin, da ku di nakokiya yekem de her du gövde neyên qelskirin:

Nakokî: heke di navbera biryareke Meclîsê û tomareke zincîrê de nelihevî derkeve, Divana Hakemiyê şirove dike (Xal 53/a). Heta biryara Divanê, tomar wek rast tê hesibandin — ji ber ku tomar tê venêrîn û biryara nehatiye tomarkirin nayê venêrîn.

Xal 23 — PezkuwiChain: yekîtiya dewletên dîjîtal. a) PezkuwiChain ne dewletek e; ew yekîtiyeke dewletên dîjîtal e — binyateke hevpar ku li ser wê dewletên cuda dikarin ava bibin. b) Dewleta Dîjîtal a Kurdistanê endamê yekem û heta îro yekane yê vê yekîtiyê ye. Ew ne hevtayê yekîtiyê ye; ew endamê wê ye. c) Di paşerojê de dewletên dîjîtal ên din dikarin li ser heman binyatê ava bibin. Belgeyên ÎCK deriyê vê yekê venegirin. d) HEZ pereyê hevpar ê yekîtiyê ye — ji bo hemû dewletên li ser PezkuwiChainê. PEZ tenê tokena Dewleta Dîjîtal a Kurdistanê ye. Di nivîsên fermî de PEZ wek "pereyê zincîrê" nayê pêşkêşkirin; ew tokena dewletekê ye.

Xal 24 — Du civatên dengderan. Zincîr du civatên dengderan ên cuda digire, û ew nakevin nav hev:

Pîvana veqetandinê: maf ê wî/wê ye ku encama biryarê hildigire. Kesê ku li encama makezagonî siwar dibe her welatî ye; kesê ku li encama parametreya tokenê siwar dibe xwediyê tokenê ye. Tu mijarek ji aliyê her du civatan ve nayê biryardan.

---

Xal 25 — Sedema astkirinê. Nivîsa ku mekanîzmayên wê di asta saziyeke diyasporayê de ne, lê zimanê wê di asta damezrandina dewletekê de ye, bêguman bêhêvîtiyê çêdike. Ev ne kêmasiya armancê ye, kêmasiya rêzkirinê ye. Loma armancên ÎCK di sê astan de tên nivîsandin; her ast xwedî ufqekî cuda, amûrên cuda û pîvanên cuda ye.

Xal 26 — Asta 1 (2–5 sal): Avakirina saziyê û defterê. Naverok: kesayetiya hiqûqî, şaxên herêmî, qeyda endaman a piştrastkirî, Meclîseke hilbijartî, budçeyeke venêrîkirî, Divana Hakemiyê ya serbixwe — û defterê ku van hemûyan tomar dike (Beşa V), û şaxên welatan ku van hemûyan li erdê bi cîh tînin (Beşa VI). Rewş: ev ast bi tevahî di destê kurdan bi xwe de ye. Ew bi razîbûna tu dewletekê ve girêdayî nîne. Encam: heke ev ast bi ser nekeve, sedem ne li derve ye — sedem hundirîn e. Pîvan: PÊVEK B, beşa Asta 1.

Xal 27 — Cudahiya vê guhertoyê di Asta 1 de. Asta 1 her sê hêmanan digire: gövdeya endaman, defter, û ofîsên welatan. Sedem: sazîyeke bêyî defter, îdiaya xwe piştrast nake; û sazîyeke bêyî ofîsên xwecihî, li erdê tu tiştî bi cîh nayîne. Pîvanên Asta 1 di PÊVEK B de bi hev re tên nirxandin; yek ji wan bêyî ya din ne temam e.

Xal 28 — Asta 2 (5–15 sal): Naskirina nasname û mafên ziman û çandê li Ewropayê. Naverok: bi rêya amûrên hiqûqî yên heyî (Xal 166–175), naskirina nasnameya kurd, mafê perwerdehiya bi zimanê dayikê, statûya çandî û medyayî li welatên Yekîtiya Ewropayê. Rewş: beşek pêkan e. Ew bi razîbûna Enqere, Tehran, Bexda an Şamê ve girêdayî nîne; ew bi biryara sazî û dewletên Ewropî ve girêdayî ye. Mînaka rêç û tavanê: Minority SafePack (Înîsiyatîfa Hemwelatiyên Ewropayê): 1,1 mîlyon îmze, di 2017an de hate qebûlkirin, Parlamentoya Ewropayê piştgirî da, lê Komîsyonê di 2021ê de gav neavêt. Ev mînak hem rêyê hem sînorê nîşan dide — û divê bê xwendin, ne bê veşartin. Pîvan: PÊVEK B, beşa Asta 2.

Xal 29 — Amûrê nû yê Asta 2: delîlê tê venêrîn. Defter Asta 2yê hêsantir nake, lê wê bi delîl dike. Daxwazeke ku dibêje "em ev qas kes in" cuda ye ji daxwazeke ku dibêje "em ev qas kes in, û li vir deftera ku ji derve tê venêrîn". Lijneya ku hejmarê nas nake, dikare defterê nas neke jî — lê nikare bêje delîl tune ye. Ev cudahî di dosyayên hiqûqî de (Xal 186–196) tê bikaranîn.

Xal 30 — Asta 3: Mafê çarenûsê. Naverok: naskirina mafê çarenûsa miletê kurd ji aliyê Tirkiye, Îran, Îraq, Sûriye, saziyên navneteweyî û Neteweyên Yekbûyî ve. Rewş — em vê bi dirustî dinivîsin: saziyeke sivîl a diyasporayê bi tenê nikare vê astê pêk bîne. Ev ast qelişîneke jeopolîtîk, serkirdayetiyeke yekgirtî ya li welêt, û bingeheke aborî ya xweser dixwaze.

Xal 31 — Rastiya dîrokî ya derbarê Asta 3. Tu diyasporayekê bi tenê dewletek ava nekiriye. Diyasporayan sê tişt hilberandine, û her sê jî bi qîmet in:

a) destkeftiyên naskirina nasname û mafan; b) kadro û meşrûiyeteke ku roja qelişînê amade ye; c) pere û binyata hiqûqî.

Diyaspora Baltîkê di salên 1988–1991ê de bi tam van her sê tiştan bandoreke diyarker kir.

Xal 32 — Şêweya Asta 3 di nav ÎCK de: helwesta amadebûnê. Asta 3 di vê belgeyê de ne wek plana xebatê, lê wek helwesta amadebûnê tê nivîsandin: roja ku derî vebe, saziyeke amade, meşrû, birêxistin û muxatabpejirandî berê hebe. Avaniya vê belgeyê tam ji bo vê ye — gövdeya endaman meşrûiyetê digire, zincîr domdariya tomarê digire, ofîsên welatan hebûna li erdê digirin. Di navbera astan de hiyerarşiyeke nirxî tune ye; rêzeke demî heye. Bêyî ku Asta 1 bi ser bikeve, Asta 2 ne xwedî budçe, ne xwedî kesayetiya hiqûqî û ne xwedî hejmarên piştrastkirî ye.

---

1. Meclîsa Civaka Kurdistanê

Xal 33 — Statû. Meclîsa Civaka Kurdistanê saziya herî bilind a biryardariyê ye. Hemû sazî, deste, şax, sekreter û endam bi vê Destûrnameyê ve girêdayî ne.

Xal 34 — Pênaseya herêmê. Di guhertoya berê de peyva "herêm" carinan bi maneya perçeyên Kurdistanê û carinan bi maneya cihên ku kurd lê dijîn hate bikaranîn. Ev dubendî di hilbijartina yekem de meclîsê parçe dike. Loma pênase tê diyarkirin:

Yekîneya federal a ÎCK herêma diyasporayê ye.

a) Herêm di asta welêt de tê pênasekirin (mînak: Almanya, Swêd, Fransa, Holenda, Belçîka, Awistirya, Brîtanya, Danîmarka, Norwêc, Swîsre…). b) Li welatên mezin ên federal (mînak: Almanya), eyalet dikarin wek jêr-yekîneyên herêmê bên birêxistinkirin; deng û delege dîsa di asta welêt de tên hesibandin. c) Herêmek gava herî kêm 25 endamên piştrastkirî hebin, wek herêmeke fermî tê naskirin. d) Li her herêma fermî ofîsek heye (Xal 134–154). Herêm yekîneya siyasî ye; şax kesayetiya wê ya hiqûqî ye.

Xal 35 — Sedema vê pênaseyê. Yekîneya federal divê li wir be ku sazî bi rastî tê de endam qeyd dike, aidat berhev dike, hilbijartinê birêve dibe û ji aliyê hiqûqî ve berpirs e. Li perçeyên Kurdistanê ev her çar tişt ne pêkan in. Yekîneyeke ku deng dide lê tê de qeyd û hilbijartin nayên piştrastkirin, deriyê dest-danîna ji derve vedike.

Xal 36 — Delege. a) Her herêm ji bo her 50 endamên piştrastkirî yek delegeyî dişîne. b) Her herêma fermî herî kêm yek delegeyî dişîne. c) Tu herêmek nikare ji panzdeh (15) delegeyan zêdetir bişîne. (Armanc: herêmeke mezin nikare bi tena serê xwe meclîsê bi kar bîne.) d) Delege ji aliyê civîna giştî ya herêmê ve tên hilbijartin; usûl di bin çavdêriya Divana Hakemiyê de ye. Encama hilbijartinê li ser zincîrê tê tomarkirin — tomar encamê qeyd dike, wê çênake.

Xal 37 — Dema wezîfeyê. Endamên Meclîsê du (2) salan carekê tên hilbijartin.

Xal 38 — Desthilatên Meclîsê. Meclîs: a) Komîteya Rêveber hildibijêre û ji wezîfeyê digire; b) Divana Hakemiyê hildibijêre; c) du (2) vekolerên hesaban (Kassenprüfer) hildibijêre; d) budçeya salane pesend dike; e) rapora salane ya xebat û darayî pesend dike an red dike; f) desteyan ava dike, dadigire an erkên wan diguherîne; g) guhertinên Destûrnameyê li gorî Xal 86–87 dike; h) statûya herêman a fermî pesend dike; i) damezrandin û girtina şaxan pesend dike (Xal 123).

Xal 39 — Civîn. a) Meclîs salê herî kêm carekê bi awayekî asayî civîna xwe dike. b) Civîna awarte bi daxwaza ji sedî bîst (%20) delegeyan, an bi daxwaza Komîteya Rêveber, an bi daxwaza Divana Hakemiyê tê girêdan. c) Vexwendina civînê herî kêm sî (30) rojan berê, bi rojeva xwe re, bi nivîskî tê şandin.

Xal 40 — Nîsab û biryar. a) Meclîs bi beşdariya piraniya sade ya delegeyên qeydkirî xwedî nîsab e. b) Biryarên asayî bi dengê piraniya endamên amade tên girtin. c) Guhertina Destûrnameyê piraniya tekez (2/3) ya delegeyên qeydkirî dixwaze. d) Her biryar li ser zincîrê tê tomarkirin (Xal 101–104).

Xal 41 — Endamtiya delegeyan û xala bidawîbûnê ya damezrêneran. a) Di dema yekem a Meclîsê de, endamtiya delegeyên herêman piştî erêkirina piraniya endamên damezrêner mîsoger dibe. b) Ev desthilata damezrêneran demkî ye. Ew bixwe û bêyî hewcedariya biryareke nû diqede, gava yek ji van her du şertan pêk hat: – Meclîsa duyem hate hilbijartin; an – hejmara endamên piştrastkirî ji hezar (1.000) derbas bû. c) Piştî bidawîbûnê, piştrastkirina delegeyan bi tenê li gorî usûla hilbijartinê ya di bin çavdêriya Divana Hakemiyê de tê kirin. d) Ev xal bi xwe nikare bê rakirin an dirêjkirin; dirêjkirina wê bi Xal 89 ve wek binpêkirina xaleke sor tê hesibandin. e) Hejmara endamên piştrastkirî li ser zincîrê tê jimartin; roja ku eşik derbas dibe, tomar wê rojê nîşan dide. Bidawîbûn bi tomarê tê tespîtkirin, ne bi îlanê.

2. Komîteya Rêveber

Xal 42 — Pêkhatin. Komîteya Rêveber ji sekreterekî/ê, ji çar (4) heta heşt (8) endamên esîl û ji du (2) endamên cîgir pêk tê.

Xal 43 — Hilbijartin û dem. Sekreter û endamên Komîteya Rêveber ji aliyê Meclîsê ve, ji bo du (2) salan, tên hilbijartin. Ji bo herî zêde du (2) deman li pey hev dikarin ji nû ve bên hilbijartin.

Xal 44 — Erk. Komîteya Rêveber: a) biryarên Meclîsê bi cih tîne; b) desteyan û şaxan koordîne dike û çavdêriya wan dike; c) ÎCK li derve temsîl dike; d) budçeyê bi kar tîne û rapora darayî amade dike; e) erkên xwe di navbera xwe de parve dike û parvekirinê diweşîne; f) tomarkirina biryaran li ser zincîrê mîsoger dike (Xal 65).

Xal 45 — Şertên endamtiyê. a) Divê her endam zimanê welat an herêma ku lê dijî bizane. b) Divê her endam herî kêm du ciwanên xwedî lîsansa zanîngehên Ewropayê bike endam an çalakvanê ÎCK û wan li gorî binyata ÎCK perwerde bike, da ku nifşên ciwan siberojê di lijneyên rêveber de cih bigirin.

Xal 46 — Mercê nelihevbûnê (Inkompatibilität). Kesê/a ku di organeke rêveber a navendî an herêmî ya partiyeke siyasî de bi wezîfe be, nikare bibe endamê Komîteya Rêveber an endamê Divana Hakemiyê. Endamtiya sade ya partiyekê ne asteng e. Ev merc di dema namzetiyê de bi daxuyaniyeke nivîskî tê ragihandin û daxuyanî li ser zincîrê tê tomarkirin. Daxuyaniya derew binpêkirina Destûrnameyê ye û tê ber Divana Hakemiyê.

Xal 47 — Berpirsiyarî û jiwezîfegirtin. a) Meclîs dikare bi dengê bêbaweriyê (piraniya delegeyên qeydkirî) Komîteya Rêveber an endamekî wê ji wezîfeyê bigire. b) Heke Divana Hakemiyê binpêkirineke Destûrnameyê tespît bike, Komîteya Rêveber di nav sî (30) rojan de Meclîsê bi awayekî awarte digire.

Xal 48 — Sekreter û sînorê îmzeyê. a) Biryarên sazî û desteyan bi îmzeya sekreter dikevin meriyetê, piştî ku li ser zincîrê hatin weşandin (Xal 101). b) Sekreter berî îmzekirinê bi endamên rêveber re dişêwire. c) Sekreter nikare Destûrnameyê şirove bike; şirovekirin bi tenê ya Divana Hakemiyê ye (Xal 53/a).

3. Divana Hakemiyê (Schiedsgericht / arbitration body)

Xal 49 — Damezrandin. Divana Hakemiyê ji sê (3) endamên esîl û du (2) endamên cîgir pêk tê.

Xal 50 — Hilbijartin. Endamên Divanê rasterast ji aliyê Meclîsê ve, bi hilbijartineke cuda ji hilbijartina Komîteya Rêveber, tên hilbijartin.

Xal 51 — Serxwebûn. a) Endamê Divanê nikare di heman demê de endamê Komîteya Rêveber be. b) Komîteya Rêveber nikare endamekî Divanê ji wezîfeyê bigire. c) Tenê Meclîs, bi piraniya tekez (2/3) û bi sedemeke nivîskî, dikare endamekî Divanê ji wezîfeyê bigire. d) Mercê nelihevbûnê (Xal 46) ji bo endamên Divanê jî derbasdar e.

Xal 52 — Dem. Endamên Divanê ji bo çar (4) salan tên hilbijartin — ji dema Meclîsê dirêjtir, da ku domdarî û bêalîbûn xurt bibe. Herî zêde du deman li pey hev.

Xal 53 — Desthilatên taybet ên Divanê. Divana Hakemiyê tenê xwediyê van desthilatan e: a) şirovekirina Destûrnameyê, di nav de nakokiya di navbera biryar û tomarê de (Xal 22); b) biryardayîn li ser îtîrazên dawîlêanîna endamtiyê; c) çareserkirina nakokiyên desthilatê di navbera sazî û organan de (Xal 16); d) biryardayîn li ser îtîrazên hilbijartinê; e) tespîtkirina binpêkirina xalên sor (Xal 89); f) tespîtkirina binpêkirina qedexeya fonan (Xal 74); g) tespîtkirina binpêkirina sînorê emanetê (Xal 146).

Xal 54 — Usûl. a) Serlêdan bi nivîskî tê kirin. b) Alî xwedî mafê parastina xwe ne; hem bi nivîskî hem devkî. c) Divan biryara xwe di nav şêst (60) rojan de, bi sedem, dide. d) Biryarên Divanê dawî ne, li ser zincîrê tên tomarkirin û ji hemû endaman re tên weşandin.

Xal 55 — Parvekirina erkan bi Desteya Dîsîplînê re. Desteya Dîsîplîn û Lêpirsînê lêpirsînê dike; Divana Hakemiyê biryarê dide. Ev cudakirin bingehîn e: organa ku lêpirsînê dike nikare organa ku biryarê dide be.

4. Konseya Perçeyan (organa şêwirmendiyê)

Xal 56 — Armanc. Ji bo ku pêwendiya ÎCK bi perçeyên Kurdistanê re neqete û nêrînên wan bên bihîstin, Konseya Perçeyan hatiye damezrandin.

Xal 57 — Pêkhatin û statû. a) Di Konseyê de nûnerên Bakur, Başûr, Rojhilat û Rojava, û herwiha nûnerên kurdên welatên berê yên Yekîtiya Sovyetan cih digirin. b) Konsey organeke şêwirmendiyê ye. Di Meclîsê de xwedî mafê dengdanê nîne. c) Nêrînên Konseyê li ser zincîrê tên tomarkirin û tên weşandin; Meclîs berî biryarên li ser Asta 2 û Asta 3 divê nêrîna Konseyê bixwaze. d) Sedema nedayîna mafê dengdanê ne kêmnirxandin e; ew Xal 35 e: li perçeyan qeyd, aidat û hilbijartina piştrastkirî ne pêkan in, û nûnertiya nepiştrastkirî deriyê dest-danîna ji derve vedike.

5. Deste

Xal 58 — Rêzikên hevpar. a) Di her deste û saziyê de herî kêm du (2) ciwan cih digirin. b) Her deste rapora xwe ya salane ya xebat, darayî û projeyan amade dike, dide ber Komîteya Rêveber, û rapor li ser zincîrê tê weşandin. c) Her deste ji bo her çalakiyekê pîvana pejirandinê (encama ku tê pîvandin) û demjimêr diyar dike.

Xal 59 — Desteya Karên Rêxistinî. Ji bo lêzêdebûna endamên nû çalakî û civînên danasînê organîze dike; ofîs û şaxan ava dike û birêve dibe; qeyda endaman diparêze (Xal 69).

Xal 60 — Desteya Ragihandinê. Pêwendiyan bi tevger û saziyên Kurdistanî re û bi saziyên ragihandinê yên Ewropî re datîne; ji bo damezrandina saziyeke ragihandinê ya azad a girêdayî ÎCK dixebite.

Xal 61 — Desteya Ziman, Çand û Hunerê. Ji bo bicihanîna mafê perwerdehiya bi kurdî li welatên Yekîtiya Ewropayê û li her perçeyeke Kurdistanê dixebite; çalakiyên çandî û hunerî yên bi kurdî piştgirî dike û li dar dixe; Komîsyona Termînolojiyê (Xal 79) di bin vê desteyê de dixebite.

Xal 62 — Desteya Dîsîplîn û Lêpirsînê. Kiryar û daxuyaniyên endamên saziyên rêveber û şaxan dişopîne; li ser kiryarên dijberî Destûrname û bernameyê raporên lêpirsînê amade dike û dide Divana Hakemiyê û Komîteya Rêveber. Deste biryara dawî nade (Xal 55).

Xal 63 — Desteya Lêkolîn û Statîstîkê. a) Envanterek piştrastkirî ya kurdên diyasporayê amade dike: hejmar, welat, statûya hemwelatiyê, ziman, perwerde. b) Qeyda endaman a ÎCK bi tomara zincîrê re dide ber hev û salê carekê venêrî dike. c) Ji bo her daxwaza hiqûqî dosyayeke jimarî ya tê parastin amade dike. d) Sedem: siyaseta naskirinê bi jimaran dimeşe. Hejmara ku li ber lijneyekê nayê parastin, di rastiyê de tune ye.

Xal 64 — Desteya Karên Hiqûqî û Dîplomatîk. Amûrên hiqûqî yên di Xal 166–175 de hatine rêzkirin birêve dibe: daxwaznameyên PETI, raporên sîya yên UPR, raporkirina FCNM, endamtiya UNPO, amadekariya ECI. Herwiha qeydkirina hiqûqî ya ofîsan (Xal 136) dişopîne. Bi hiqûqnas û saziyên pispor re dixebite.

Xal 65 — Desteya Tomar û Zincîrê. a) Erkê wê: biryar, budçe, xerc, encamên hilbijartinê û biryarên Divanê di dema xwe de li ser zincîrê tên tomarkirin. b) Ew naveroka biryarê naguhere û li ser tu biryarê xwedî nêrînê nîne; ew tomarkirinê birêve dibe. c) Ew nekarîna tomarkirinê ragihîne Komîteya Rêveber û Divana Hakemiyê; biryara nehatiye tomarkirin ne di meriyetê de ye (Xal 101). d) Ew rapora salane ya tomarê diweşîne: çend biryar hatine tomarkirin, çend derengî çêbûne, û sedemên wan.

6. Endamtî

Xal 66 — Kî dikare bibe endam. Her kurdeke/î ku vê Destûrnameyê bipejirîne dikare bibe endamê/a ÎCK. Divê her endam bi îradeya xwe ya azad baweriyê bi Destûrnameyê bîne.

Xal 67 — Mafên endaman. a) Nêrîn û daxwazên xwe bîne ziman; b) xwe bike namzetê/a desteyên rêveber (di çerçoveya Xal 46 de); c) ji bo Meclîsê delegeyên herêma xwe hilbijêre; d) rapora darayî û qeydên biryaran li ser zincîrê bibîne (Xal 102); e) li Divana Hakemiyê îtîraz bike.

Xal 68 — Erkên endaman. a) Li gorî Destûrnameyê tevbigere; b) aidata xwe bide (Xal 72); c) di dema namzetiyê de daxuyaniya nelihevbûnê bide.

Xal 69 — Qeyda endaman. a) Endamtî bi qeydeke nivîskî û bi piştrastkirina Desteya Karên Rêxistinî çêdibe, û li ser zincîrê tê tomarkirin (Xal 155). b) Tenê endamên piştrastkirî di hesabê delegeyan (Xal 36) û di nîsabê de tên jimartin.

Xal 70 — Dawîlêanîna endamtiyê. a) Endamtiya kesên li dijî Destûrnameyê tevbigerin bi biryara Komîteya Rêveber bi dawî dibe. b) Ev biryar li Divana Hakemiyê tê îtîrazkirin; heta biryara Divanê, biryar nayê bicihanîn.

7. Darayî û zelalî

Xal 71 — Çavkaniyên hatinê. a) Aidata endaman; b) bexşên kesane; c) hatinên projeyên ne-dewletî; d) hatinên saziyên aborî yên Beşa X.

Xal 72 — Aidat. Meclîs mîqdara aidatê diyar dike. Mafê dengdanê bi dayîna aidatê ve girêdayî ye; mercên hêsankirinê (xwendekar, bêkar, xanenişîn) ji aliyê Meclîsê ve tên diyarkirin.

Xal 73 — Zelaliya darayî. a) Her bexşa ku ji hezar (1.000) Euro zêdetir be, bi navê bexşkar re di rapora salane de tê weşandin. b) Rapora hatin û derketinê ya salane li ser zincîrê tê weşandin û ji hemû endaman re vekirî ye. c) Meclîs du (2) vekolerên hesaban hildibijêre; ew nikarin endamên Komîteya Rêveber bin. d) Xerca ku li ser zincîrê nehatiye tomarkirin, di rapora salane de wek nehatî erêkirin tê nivîsandin.

Xal 74 — Qedexeya fonan. ÎCK ji tu dewletekê, ji tu saziyeke dewletî û ji tu avahiyeke bi îstîxbaratê ve girêdayî fon qebûl nake. Ev qedexe ji bo ofîsên welatan jî bi heman hêzê derbasdar e (Xal 147). Binpêkirin rasterast tê ber Divana Hakemiyê (Xal 53/f).

Xal 75 — Domdarî. Ji sedî deh (%10) ê hatina salane ji bo fona domdariyê û perwerdeya ciwanan tê veqetandin.

8. Rejîma zimên

Xal 76 — Zimanê îdarî. Zimanê xebata îdarî ya ÎCK kurmanciya bi tîpên latînî ye.

Xal 77 — Nivîsên girêdar. Hemû nivîsên girêdar — Destûrname, biryarên Meclîsê, rapora darayî — herwiha bi soranî tên weşandin. Her du guherto xwedî heman hêza hiqûqî ne; di rewşa nakokiyê de Divana Hakemiyê şirove dike.

Xal 78 — Zaravayên din û zimanên welatan. Wergerandina bo zazakî û goranî, û bo zimanên welatên ku endam lê dijîn, tê piştgirîkirin û ji bo çalakiyên girseyî tê armanckirin.

Xal 79 — Komîsyona Termînolojiyê. Komîsyoneke termînolojiyê hatiye damezrandin; erkê wê standardkirina termên îdarî, hiqûqî, darayî û teknîkî yên ÎCK e, û parastina wan di ferhengokeke fermî de (PÊVEK C).

Xal 80 — Sedem. Federalîzm bêyî biryara zimên nabe yekîtî — dibe perçebûn. Mînaka Almanyayê ya di Xal 10 de: standardeke zimanê nivîskî yek ji sê stûnên yekîtiyê bû. Biryara zimên nayê paşxistin; ew di destpêkê de tê girtin.

9. Forma hiqûqî û pêngavên qeydkirinê

Xal 81 — Sedem. "Înîsiyatîf"a ku kesayetiya hiqûqî tune be nikare pere bigire, peymanê îmze bike, daxwaznameyê bide, doz veke an mal bikire. Defter jî vê kêmasiyê nabire: tomar delîl e, ne kesayetiya hiqûqî. Loma forma hiqûqî ne pirsa paşerojê ye; ew pêngava yekem e.

Xal 82 — Pêngava 1 (sal 1). Li Almanyayê komeleyeke qeydkirî (e.V. — eingetragener Verein) hatiye damezrandin û statûya kêrhatina giştî (gemeinnützig) hatiye girtin. Berpirs: Komîteya Rêveber + Desteya Karên Hiqûqî û Dîplomatîk.

Xal 83 — Pêngava 2 (sal 2–3). Ji bo rûyê Brukselê, komeleyeke navneteweyî ya bê armanca qezencê (AISBL, Belçîka) hatiye damezrandin.

Xal 84 — Pêngava 3 (sal 3–5). Weqfek (Stiftung) ji bo domdariya darayî hatiye damezrandin (Xal 198).

Xal 85 — Şaxên herêmî. Her herêma fermî li gorî hiqûqa welatê xwe forma xwe ya qeydkirî digire û bi peymaneke navxweyî bi navenda ÎCK ve girêdayî dibe. Rêzikên ofîsan di Beşa VI de ne.

10. Guhertina Destûrnameyê û xalên sor

Xal 86 — Usûla guhertinê. Guherandin an lêzêdekirina xalên Destûrnameyê bi pêşniyaza ji sedî bîst (%20) delegeyên Meclîsê û bi piraniya tekez (2/3) ya delegeyên qeydkirî çêdibe. Guhertin li ser zincîrê tê tomarkirin; guhertina nehatiye tomarkirin ne di meriyetê de ye.

Xal 87 — Xalên sor. Ev xal bi tu awayî nayên guhertin, nayên rakirin û nayên sivikkirin:

1. Parastina ala Kurdistanê (ala ji aliyê Parlementoya Kurdistanê ve hatiye qebûlkirin).
2. Mafê çarenûsa miletê kurd — wek prensîb.
3. Serxwebûna saziyê ji partî û dewletan — mercê nelihevbûnê (Xal 46), zelaliya darayî (Xal 73) û qedexeya fonan (Xal 74).
4. Hebûna Divana Hakemiyê ya serbixwe û desthilatên wê yên taybet (Xal 49–55).
5. Pîrozkirina Newrozê di roja xwe de — 21ê Adarê.
6. Xala bidawîbûnê ya damezrêneran (Xal 41/b–d) — nayê dirêjkirin.
7. Daneya kesane nakeve zincîrê (Xal 106) — ev xal nayê sivikkirin.
8. Xala bidawîbûnê ya kursiya damezrandinê (Xal 114) — nayê dirêjkirin.

Xal 88 — Statûya referandûma 25.9.2017an. a) ÎCK encama referandûma Herêma Kurdistanê ya 25.9.2017an — erêkirina damezrandina dewleta Kurdistanê bi rêjeya ji sedî not û sê (%93) — wek delîlekî diyar ê îradeya miletê kurd dipejirîne û lê xwedî derdikeve. b) 25ê Îlonê roja salvegerê ye û her sal bi çalakî û kampanyayan tê nîşankirin (Xal 173). c) Xala sor prensîba mafê çarenûsê ye (Xal 87/2); referandûm delîl û roja bîranînê ye, ne bi tena serê xwe xala sor. d) Sedem: referandûma 25.9.2017an di perçeyekê de, bi înîsiyatîfa hikûmeteke herêmî hate kirin. Heke ew wek xaleke sor a bi tena serê xwe bê nivîsandin, saziyeke ku dibêje ez ya tevahiya miletê kurd im, xwe ji destpêkê ve bi înîsiyatîfa perçeyekê ve girê dide û beşdariya Bakur, Rojhilat, Rojava û diyasporayê ji destpêkê ve fîltre dike. Bi vê şêweya nû: Başûr nayê windakirin, perçeyên din nayên jêbirin. Prensîb hemûyan digire; delîl yekîtiyê xurt dike.

Xal 89 — Tespîtkirina binpêkirina xaleke sor. Tenê Divana Hakemiyê tespît dike ka xaleke sor hatiye binpêkirin an na. Piştî tespîtê, Meclîs di nav sî (30) rojan de bi awayekî awarte dicive.

Xal 90 — Xalên din. Ji bilî xalên sor, Meclîs dikare xalên pêwîst ên bi hevahengiya Destûrnameyê lê zêde bike.

11. Meriyet

Xal 91 — Biryar. Di tevahiya saziyên ÎCK de biryar bi dengê piraniya endamên amade tên girtin, ji bilî rewşên ku ev Destûrname piraniyeke din dixwaze.

Xal 92 — Îmze. Biryarên sazî û desteyan bi îmzeya sekreterê/a giştî dikevin meriyetê. Sekreter berî îmzekirinê bi endamên rêveber re dişêwire.

Xal 93 — Weşandin. Her biryara ku dikeve meriyetê, li ser zincîrê tê weşandin. Biryara neweşandî ne di meriyetê de ye. Ev xal bi Beşa V (Xal 101–104) ve tê temamkirin: cihê weşandinê, dema wê û şêweya wê li wir hatine diyarkirin.

Xal 94 — Tomar. Hemû biryar, rapor û biryarên Divanê di tomara zincîrê de tên parastin û ji endaman re vekirî ne. Tomareke duyem a heman tiştî nayê girtin (Xal 15/c).

Xal 95 — Ketina meriyetê ya vê Destûrnameyê. Ev Destûrname bi pesendkirina Meclîsa damezirandinê dikeve meriyetê, û nivîsa wê ya pesendkirî li ser zincîrê tê tomarkirin.

Xal 96 — Guhertoyên berê. Guhertoya 1 (17.12.2019) û Guhertoya 2 wek belgeyên çavkanî tên parastin; di rewşa nakokiyê de ev guherto derbasdar e.

Xal 97 — Nirxandina periyodîk. Meclîs her du salan carekê pîvanên PÊVEK B dinirxîne û encamê diweşîne. Nirxandina neweşandî wek nekirî tê hesibandin.

Xal 98 — Dagirtina valahiyan. Rewşên ku di vê Destûrnameyê de nehatine nivîsandin, ji aliyê Divana Hakemiyê ve li gorî ruhê vê Destûrnameyê tên şirovekirin, heta ku Meclîs xaleke nû lê zêde bike.

Xal 99 — Hilweşandin. Hilweşandina ÎCK tenê bi piraniya sê ji çaran (3/4) ya delegeyên qeydkirî çêdibe. Malê ÎCK di wê rewşê de diçe saziyeke kurdî ya kêrhatina giştî ku Meclîs diyar dike. Tomara zincîrê nayê jêbirin; ew wek arşîv dimîne (Xal 104/d).

Xal 100 — Zimanê belgeyê. Ev Destûrname bi kurmanciya latînî hatiye nivîsandin (Xal 76) û guhertoya wê ya soranî xwedî heman hêzê ye (Xal 77).

---

1. Prensîba weşandinê

Xal 101 — Rêzika bingehîn.

Ne li ser zincîrê nehatiye weşandin, ne di meriyetê de ye.

Di her sîstemeke hiqûqî de norm bêyî weşandina di rojnameya fermî de nakeve meriyetê. Ev ne teknîkeke nû ye; ew şerta weşandinê ya klasîk e. Cihê rojnameya fermî ya ÎCK PezkuwiChain e.

Xal 102 — Çi tê tomarkirin. Li ser zincîrê tên tomarkirin: a) biryarên Meclîsê û biryarên Komîteya Rêveber; b) budçeya salane û her xerca ji budçeyê; c) encamên hilbijartinan — hem ya delegeyan hem ya organan; d) qeyda endaman û qeyda welatiyan (bi şêweya Xal 106–108); e) sicîla sazî û şaxan; f) biryarên Divana Hakemiyê; g) raporên salane yên desteyan û yên vekolerên hesaban; h) nêrînên tomarkirî yên Konseya Perçeyan; i) daxuyaniyên nelihevbûnê (Xal 46).

Xal 103 — Dem û şêwe. a) Biryar di nav çardeh (14) rojan de piştî girtina xwe tê tomarkirin. b) Berpirsê tomarkirinê Desteya Tomar û Zincîrê ye (Xal 65). c) Dema tomarkirinê ya biryarê, dema ketina wê ya meriyetê ye.

Xal 104 — Arşîv û neguherbarî. a) Tomar nayê guhertin; rastkirin bi tomareke nû tê kirin, ne bi jêbirina ya berê. b) Şaşiya di tomarê de bi tomareke rastkirinê ya bi sedem tê sererastkirin; her du tomar tên parastin. c) Tomar ji hemû endaman re vekirî ye û ji derve tê venêrîn. d) Di rewşa hilweşandina ÎCK de (Xal 99) tomar wek arşîveke gelemperî dimîne.

Xal 105 — Nekarîna tomarkirinê. Heke ji ber sedemeke teknîkî tomarkirin neyê kirin, Desteya Tomar û Zincîrê wê di nav heft (7) rojan de ragihîne Komîteya Rêveber û Divana Hakemiyê. Biryar heta tomarkirinê ne di meriyetê de ye; ev derengî ne sedema betalkirina biryarê ye, sedema paşxistina meriyeta wê ye.

2. Kirin eşkere ye, kes ne eşkere ye

Xal 106 — Daneya kesane nakeve zincîrê. a) Tu daneya kesane li ser zincîrê nayê tomarkirin: ne nav, ne navnîşan, ne belge, ne pêwendiya malbatî. b) Ji belgeyên nasnameyê tenê kurtebêjeya wan a krîptografîk (H256) li ser zincîrê tê tomarkirin. Belge bi xwe li derveyî zincîrê, bi şîfre, tên parastin. c) Ev xal xaleke sor e (Xal 87/7). Ew nayê sivikkirin, û "zêdekirina şefafiyetê" ne sedemeke guhertinê ye.

Xal 107 — Nasname jimar e. a) Nasnameya welatî jimara welatiyê ye (Citizen NFT). Welatî di sîstemê de xwedî nav nîne; jimar bi xwe nasname ye. b) Yek kes, yek jimar, yek qeyd (Xal 151).

Xal 108 — Kirin alenî ye. Li hember Xal 106, kiryar bi tevahî alenî ne û ji hesabê ve tên şopandin: endamtî, deng, xerc, biryar, tayînkirin. Deng bi hesabî li ser zincîrê tê tomarkirin û ji derve tê jimartin.

Xal 109 — Sedema vê mîmariyê. Parastin ji veşartina kirinê nayê; ew ji vê tê ku nasname jimarek e. Rêveberiyeke dijmin dibîne ku "welatî #4271 dengê erê daye"; ew nikare navê wî/wê, navnîşana wî/wê an belgeya wî/wê bibîne. Bi vî awayî her du erkên ku dijber xuya dikin bi hev re tên bicihanîn:

Xal 110 — Sedema dîrokî. Ev mîmarî ji tecrubeyê hatiye: rejîmên li Tirkiye, Îranê, Îraqê û Sûriyeyê endamtiya di rêxistineke neteweyî ya kurdî de wek sedema şopandin, girtin û cezakirinê bi kar tînin. Deftereke ku daneya kesane digire dibe lîsteyeke hedefan. Loma daneya kesane ji destpêkê ve ji defterê hatiye derxistin — ne wek tedbîreke paşê, wek şerteke mîmarî.

Xal 111 — Belgeyên li derveyî zincîrê. a) Belgeyên kesane li cem xwediyê wan an li cem şaxa wî/wê ya welatî, bi şîfre, tên parastin. b) Şax belgeyê nade tu rêveberiyeke sêyem, ji bilî bi razîbûna nivîskî ya xwediyê belgeyê an bi biryareke dadgehî ya welatê xwe. c) Şax tenê kurtebêjeyê dişîne tomarê, ne belgeyê.

Xal 112 — Delîlên bêzanîn (zero-knowledge) — pêşeroj. Delîlên bêzanîn ji bo xurtkirina van rêzikan têne bikaranîn dema ku amade bin. Ew ne şerta îro ne û tune bûna wan ne kêmasiyeke vê mîmariyê ye; ew qonaxeke xurtkirinê ye û di bernameya xebatê de tê şopandin.

3. Organên dewletê li ser zincîrê

Xal 113 — Serok. Serok bi dengê welatiyan tê hilbijartin. Desthilatên wî/wê: tayînkirina serokwezîr, pêşniyara pênc kursiyên Dîwanê, û tayînkirinên ku hiqûqa dewletê dide wî/wê.

Xal 114 — Meclisa Dewletê. Meclisa Dewletê ji du sed û yek (201) kursiyan pêk tê; endamên wê bi dengê welatiyan, ji bo çar (4) salan, tên hilbijartin.

Xal 115 — Dîwan. a) Dîwan ji yanzdeh (11) endaman pêk tê: pênc (5) ji aliyê Serok ve tên tayînkirin, şeş (6) ji aliyê Meclisa Dewletê ve tên hilbijartin. Li ser tayînên Serok erêkirineke Meclisê nayê xwestin. b) Dem: neh (9) sal. c) Biryara Dîwanê bi du ji sêyan (2/3 — heşt ji yanzdehan) tê girtin. Dadgerekî bi tenê ne dadgeh e. d) Sedema vê parvekirinê: veqetandin bi xwe di dabeşkirinê de ye — her nîvê Dîwanê ji aliyê gövdeyeke ku nîvê din wê venêrî nake ve tê hilbijartin. e) Dîwan nikare referandûmekê betal bike. Gel jorîn e; dadwerî tenê bicihanînê venêrî dike.

Xal 116 — Tiki: sicîla yekane. a) Kî di kîjan makamê de ye, bi yek sicîlê — tikiyê — tê diyarkirin. Sicîleke duyem nayê girtin. b) Kursî tê rûniştin, nitêlî tê bidestxistin. Tikiyên makamê kursî ne; tikiyên nitêlî yên kesane ne û ji xebata kesê tên. c) Xwediyê makamekê ji potê welatiyan par nagire, ji ber ku makam berê xwedî budçeyekê ye. Meclis ji potê xwe, bi dengê xwe yê salane, tê xwedîkirin.

Xal 117 — Pîvana pêbaweriyê (trust). a) Pîvana pêbaweriyê ji çar çavkaniyan tê hesibandin: pişka girêdayî (staking), kefalet, perwerde, û tiki. Her çar li ser yek pîvanê tên normalîzekirin. b) Derî: heke pişka girêdayî sifir be, pêbawerî sifir e. Sedem: dewleteke bêyî aboriyê nikare tu tiştî bike. c) Gava welatîtî tê rakirin, puan tê jêbirin, ne cemidandin.

Xal 118 — Bordroya mehane. a) Her welatî li gorî puana xwe ya pêbaweriyê ji potê teşwîqê par digire. b) Lîsteya pêbaweriyê di dawiya heyamê de tê cemidandin: kesê ku zû daxwaz dike û kesê ku dereng daxwaz dike heman par digirin. c) Ji sedî deh (%10) ê her heyamê ji Meclisa Dewletê re ye, û ew li ser hejmara kursiyan (201) tê dabeşkirin, ne li ser hejmara kesên rûniştî — wekî din avêtina endamekî ji yên mayî re bi kêr bûya. Kursiya vala nayê daxwazkirin û di potê de dimîne.

Xal 119 — Însiyatîfa welatiyan. Rê: vekirin → piştgirî → destpêkirin → referandûm. Îmzeya piştgiriyê belaş e û ji bo her welatî yek e. Sedem: ûcret li ser mafekî makezagonî bihayekî datîne, û îmzeya duyem eşiga piştgiriyê dike pîvana hebûna pereyî, ne pîvana hejmara kesan.

4. Du sazî, du makam, bi prensîb yek kes

NÎŞEYA STATÛYA VÊ BEŞÊ — bi zanetî tê nivîsandin. Xalên 120–133 daxuyaniyeke siyasî ne, ne hukmên destûrî ne. Ew tu desthilatê nadin tu gövdeyeke derveyî. Hilbijartinên organên ÎCK bi tenê li gorî Xalên 33–100 têne kirin, û Destûrnameya ÎCK tu referansê nade PezkuwiChainê di hilbijartina organên xwe de. Meclîs serokê xwe bi îradeya xwe ya bêmerc û bêqeyd hildibijêre.

Xal 120 — Du sazî, ne yek sazî. a) ÎCK û PezkuwiChain du tiştên cuda ne. ÎCK komeleyeke sivîl a xwedî kesayetiya hiqûqî li Ewropayê ye; PezkuwiChain binyateke tomarê ye ku dewletên dîjîtal li ser ava dibin. b) Yekbûneke hiqûqî di navbera wan de tune ye. Makamê ÎCK makamekî komeleyê ye; makamê zincîrê makamekî dewletê ye. Ew du makamên cuda ne, di du sazîyên cuda de. c) Tiştê ku wan digihîne hev ne hiqûq e, prensîb e: bi prensîb, heman kes her du makaman digire.

Xal 121 — Prensîba yekbûnê (de facto). Prensîb ev e, û ew bi vê hevokê tê nivîsandin:

Heke kesek li PezkuwiChainê wek Serok bê hilbijartin, Meclîsa ÎCK dicive û wê kesê wek serokê xwe hildibijêre.

a) Meclîs vê yekê bi îradeya xwe dike. Tu xala Destûrnameyê wê mecbûr nake. b) Girêdana vê prensîbê siyasî ye, ne hiqûqî. Ew dişibe teamulên makezagonî yên Brîtanyayê: hêza wan ji yasayê nayê, ji lihevkirina siyasî ya domdar tê. c) Ev ne veşartinek e. Belge vê rewşê bi eşkereyî dinivîse, ji ber ku prensîbeke ku xwe wek hukmê hiqûqî nîşan dide, di dadgeha yekem de dişikê.

Xal 122 — Çima ev ne qelsî ye, hêz e. Sê sedem:

a) Pirsgirêka dadgeha qeydê namîne. Satzunga ku desthilata hilbijartinê nade tu gövdeyeke derveyî, bi paqijî tê qeydkirin. Satzunga ku dide — bi her şêweyî, "tesdîq dike û nikare red bike" jî tê de — heman kêmasiyê hildigire: ew jî devirkirina hilbijartinê ye. b) Kesayetiya hiqûqî ya serbixwe ya ÎCK li Ewropayê zirarê nabîne. Tevahiya qada tevgerê ya li Ewropayê — mal, peyman, doz, ehliyeta alîbûnê li ber saziyên YE — bi wê kesayetiyê ve girêdayî ye. Ew nayê xistin xetereyê ji bo hevokeke destûrî. c) Gövdeya ku bi tercîhê dişopîne, ji ya ku bi mecbûriyetê dişopîne meşrûtir e. Zincîr bi vî awayî gövdeyeke ku wê bi hilbijartina xwe pejirandiye distîne, ne gövdeyeke girêdayî.

Xal 123 — Genesis: encama hilbijartina ÎCK. a) Kursiyên destpêkê yên zincîrê — tikî, kurul, Root, û parlamentoya damezirandinê — ji aliyê endamên ÎCK ve tên dagirtin. b) Kî li ser kîjan kursiyê rûdine, bi hilbijartina ÎCK tê diyarkirin. Ev biryara ÎCK e li ser zincîreke ku ÎCK bi xwe ava kiriye; ew ne devirkirina desthilateke hundirîn e. c) Ev xala bingehîn e: genesis ne fermana damezrênerekî ye; ew encama hilbijartinekê ye. Dewlet bi tayînkirinê dest pê nake, bi dengdanê dest pê dike.

Xal 124 — Berê meşrûiyetê û zivirandina wê. Du sazî, du hilbijartin — lê rêza wan diguhere:

Di her du qonaxan de jî du hilbijartinên cuda hene û her yek ji wan ya sazîyeke cuda ye. Tiştê ku diguhere rêza wan e, ne hejmara wan.

Xal 125 — Mînak. Serokê/a ku ÎCK hilbijartiye, di genesisê de li kursiya Serok rûdine. Piştî ku hilbijartina Serok li ser zincîrê hate kirin, Meclîsa ÎCK dicive û kesê/a ku zincîr hilbijartiye wek serokê xwe hildibijêre. Du hilbijartin, du sazî, bi prensîb yek encam.

Xal 126 — Hilbijartin û tayînkirin: cudahiyeke daîmî. Ev cudahî ne demkî ye û sînorê wê sînorê ku zincîr bi xwe xêz kiriye ye:

a) Makamên bi hilbijartinê — piştî zivirandinê her tim bi rêya zincîrê tên dagirtin. b) Rolên bi tayînkirinê — ji aliyê ÎCK ve tên tayînkirin. Ev rolên îdarî û pîşeyî ne: Noter, Piştrastkar, Bernamenivîs, Wergêr, Hilbijartinkar, Qeydkar, Berdevk û yên wek wan.

Xal 127 — Kursiyên makezagonî: kurum tayîn nake, makam tayîn dike. a) Kursiyên makezagonî — SerokWeziran, wezîrên kabîneyê, endamên Dîwanê, Xezinedar, Balyoz — ji aliyê ÎCK ve wek kurumekê nayên tayînkirin. Tenê rêya makezagonî wan datîne. b) Ev ne nakokî ye: kesê/a ku bi prensîba Xal 121 hem serokê ÎCK e hem Serok e, van tayînkirinan bi sifetê Serokatiyê dike — ne bi sifetê serokatiya komeleyê. c) Ev incelî bingehîn e: desthilata kurumê û desthilata makamê ne heman tişt in. Bi vî awayî rêzika ku destê îdarî ji kursiyên kabîneyê dûr dixe tê parastin, û kursiyeke sexte nayê hilberandin — ji ber ku kursiya sexte puana pêbaweriyê ya kursiyeke rastîn hildigire.

Xal 128 — Rêzika deriyê yekane. Ji bo kursiyekî zincîrê di heman demê de du rêyên rûniştinê nabin vekirî: a) Berî zivirandinê, rêya hilbijartinê ya zincîrê ji bo wî kursiyî girtî ye. b) Piştî zivirandinê, rêya tayînkirinê ya ÎCK ji bo wî kursiyî digire. c) Sedem — ev ders ji zincîrê bi xwe tê: heke du şander hebin, yê dawî dinivîse serdikeve, û encam dibe nediyar. Encama nediyar ji her du rêyan xerabtir e.

Xal 129 — Eşika zivirandinê: li gorî kursiyê, ne bi giştî. a) Zivirandin ji bo her kursiyekî cuda çêdibe; ne hemû bi hev re. b) Eşik ev e: hilbijartina yekem a wî kursiyî li ser zincîrê hatiye temamkirin, û hejmara welatiyên piştrastkirî ji eşika ku ji bo wî kursiyî hatiye nivîsandin derbas bûye. c) Eşikên hejmarî di PÊVEK B de tên tomarkirin û tên weşandin.

Xal 130 — Zivirandin xweber e. a) Roja ku eşik tê dagirtin, rêza hilbijartinan bi xwe dizivire. Biryareke devirê ya cuda nayê xwestin. b) Sedem: desthilat bi sozdayînê naqede, bi avakirinê diqede. Desthilata ku bi soza "em ê wê rojê dev jê berdin" ve girêdayî be, dema xwe bi xwe nabîne. Desthilata ku bi eşikekê ve girêdayî be, roja eşikê xwe digire. c) Eşika dagirtî li ser zincîrê tê dîtin; kes ne mecbûr e wê bi bîr bîne. d) Ev xal xaleke sor e (Xal 87/8). Dirêjkirina wê binpêkirin e.

Xal 131 — Gövdeyên kollektîf nayên yekkirin. a) Kursiyên yekjimar bi prensîb yek kesî digirin; gövdeyên kollektîf nayên yekkirin. b) Sedem: Meclîsa ÎCK li ser delegeyên herêmên diyasporayê ava dibe; Meclisa Dewletê ya 201 kesî li ser dengê hemû welatiyan ava dibe. Ev du civatên dengderan ên cuda ne, û yekkirina wan nelihevdaneke civata dengderan çêdike. c) Rê: di genesisê de Meclîsa ÎCK parlamentoya damezirandinê datîne; piştre zincîr 201ê xwe hildibijêre, û Meclîsa ÎCK wek kamera diyasporayê didome. d) Kamera diyasporayê xwedî erkên Xal 38 e û nêrîna xwe li ser mijarên Asta 2 û Asta 3 dide.

Xal 132 — Tomara rîskê. a) Rîsk tê nivîsandin, nayê veşartin: berî zivirandinê, heke ÎCK bikeve destê aliyekî, ew alî tevahiya hikûmeta genesisê datîne. b) Loma xalên li dijî dest-danînê — mercê nelihevbûnê (Xal 46), zelaliya darayî (Xal 73), qedexeya fonan (Xal 74), û Divana Hakemiyê (Xal 49–55) — di vê guhertoyê de ne xemil in, hilgir in. Ew avaniya ku tevahiya qonaxa damezrandinê hildigire ne. c) Divana Hakemiyê di qonaxa berî zivirandinê de rapora xwe ya salane li ser rewşa van çar rêzikan diweşîne.

Xal 133 — Dirustiya derbarê sînorê prensîbê. a) Prensîba Xal 121 dikare bişikê: heke Meclîsa ÎCK rojekê kesê/a ku zincîr hilbijartiye hilnebijêre, tu cezayeke hiqûqî tune ye. b) Ev bi zanetî ye. Alternatîfa wê ew e ku ÎCK serxwebûna xwe ya hiqûqî winda bike — û ew serxwebûn bingehê tevahiya xebata Ewropayê ye (Xal 122/b). c) Belge vê valahiyê wek kêmasî venaşêre; ew wê wek tercîheke hişyar dinivîse. Prensîbeke siyasî ya eşkere, ji hukmekî hiqûqî yê betal çêtir e.

---

1. Ofîsên welatan

Xal 134 — Damezrandin û statû. a) Li her welatê ku herêmeke fermî tê de heye, ofîseke ÎCK heye. b) Navê giştî yê van ofîsan Mala Kurdistanê ye. c) Mala Kurdistanê ne sazîyeke serbixwe ye; ew ofîsa welatî ya ÎCK e (Xal 14/b). Ew biryara siyasî nade û tomarê naguhere. d) Damezrandin û girtina ofîsan ji aliyê Meclîsê ve tê pesendkirin (Xal 38/i).

Xal 135 — Nav. Navê ofîsê li her welatî ev şêwe digire: Mala Kurdistanê — [navê welat]. Li gorî hewcedariya qeydê, navê hiqûqî yê xwecihî lê tê zêdekirin.

Xal 136 — Forma hiqûqî. a) Her ofîs li gorî hiqûqa welatê xwe wek kesayetiyeke hiqûqî ya xwecihî tê qeydkirin: li Almanyayê e.V., li Belçîkayê ASBL, li Holendayê stichting, li Brîtanyayê CIC, li Amerîkayê 501(c)(3), û li her welatî forma wê ya hevta. b) Ofîs bi peymaneke navxweyî bi navenda ÎCK ve girêdayî dibe. c) Ofîs erkên xwe tenê di çerçoveya hiqûqa welatê xwe de bi cih tîne. Tu erkek ku hiqûqa wî welatî destûr nade, nayê dayîn.

Xal 137 — Qeyda civakî. a) Ofîs qeyda civakî ya kurdên li wî welatî digire: jidayikbûn, zewaca li gorî adetên civakê, mirin, perwerde, û nitêliya pîşeyî. b) Ev qeydeke civakî ye, ne qeydeke dewletî. Ew li şûna qeyda fermî ya wî welatî nasekine û wê îdia nake. c) Ji qeydê tenê kurtebêjeya krîptografîk diçe tomara zincîrê (Xal 106, Xal 111).

Xal 138 — Belgenameya şahidiyê. Ofîs derbarê rastiyên ku bi xwe qeyd kirine de belgenameya şahidiyê dide: endamtî, beşdarî, perwerde, xizmet, û bûyerên qeyda civakî.

Xal 139 — Statûya hiqûqî ya belgenameyê. a) Belgenameya şahidiyê belgeyeke hiqûqa taybet e, ne belgeyeke fermî ya dewletê. Ev bi eşkereyî li ser belgeyê tê nivîsandin. b) Lê ew delîl e: belgenameyeke ku ji qeydeke tê venêrîn tê û li ser deftereke neguherbar hatiye tomarkirin, li ber rayedar û dadgehan giraniyeke wê heye. c) Ev ne iddîayeke nû ye: dêr, mizgeft û odeyên pîşeyî li gelek welatan tam heman tiştî dikin û belgeyên wan tên pejirandin.

Xal 140 — Xizmeta hiqûqî û wergerandin. Ofîs ji kurdên ku bi rayedarên xwecihî re kar dikin re alîkariyê dike: şêwirmendiya hiqûqî, wergerandin, alîkariya belgeyan, û rêbernameya serlêdanê. Ev erkê ku konsolosxaneyên fexrî di rastiyê de pir caran bi cih tînin ev e.

Xal 141 — Çalakiya aborî. Ofîs çalakiya aborî ya ÎCK li wî welatî, tenê di çerçoveya hiqûqa wî welatî de, dimeşîne (Beşa X), di nav sînorê Xal 146–149 de.

2. Rêzika navê — erk tê tarîfkirin, unvan nayê îdiakirin

Xal 142 — Qedexeya unvanê. a) ÎCK û ofîsên wê peyvên "konsolosxane", "konsolos", "balyozxane" û "balyoz" wek unvanê xwe bi kar naynin — ne di nav, ne di tabela, ne di belge, ne di malperê de. b) Belge erkê tarîf dike; unvanê îdia nake.

Xal 143 — Sedema hiqûqî. Li piraniya welatan "konsolos" û "konsolosxane" unvanên parastî ne. Bikaranîna wan a bêdestûr dikare wek xwe-nîşandana wek karmendekî dewleteke biyanî bê hesibandin û ceza pê ve girêdayî ye. Tabeleyeke şaş bes e ku ofîseke ku bi salan hatiye avakirin bê girtin. Ev ne qelskirina daxwazê ye; ew parastina wê ye.

Xal 144 — Mînakên dîrokî. Ev rê nû nîne, û ew di dîrokê de bi ser ketiye:

a) Legasyonên Baltîkê (1940–1991). Piştî dagirkirinê legasyonên Estonya, Latviya û Lîtvanyayê li Waşîngtonê û li derên din berdewam kirin; belgeyên wan hatin pejirandin û domdariya hiqûqî ya wan dewletan hate parastin heta serxwebûnê. b) Ofîsên Aborî û Çandî yên Taipeiyê. Erkê konsolosxaneyê bêyî navê konsolosxaneyê tê bicihanîn, li dehan welatan. c) Sovereign Military Order of Malta. Bêyî erd, bi zêdetirî 110 dewletan re têkiliyên dîplomatîk digire. d) Delegasyonên Giştî yên Filistînê. Bi pêşketina naskirinê re bûn balyozxane — pêşî erk, paşê nav.

Xal 145 — Guhertina navê bi naskirinê re. Roja ku naskirineke fermî çêbibe, nav diguhere; erk naguhere. Ofîsên ku bi salan qeyd girtine, belgename dane û xizmet kirine, wê rojê tenê tabela xwe diguherin. Ev rêza rast e: erk berî unvanê tê, ne piştî wê.

3. Emanet û pevguhertin — sînorê ku nayê derbaskirin

Xal 146 — Rêzika bingehîn.

Ne ofîs ne weqf emanetê û pevguhertinê hilnagire; ew çalakî di kesayetiyeke hiqûqî ya cuda û bidestûrkirî de disekine.

Sedem: ew çalakî rejîmeke bidestûrkirinê ya cuda dixwaze, û sazîya ku wê bêyî destûrnameyê dike, xwe û endamên xwe dike ber berpirsiyariyeke ku ji armanca wê pir mezintir e. Ofîs û weqf tenê rênîşan didin.

Xal 147 — Çi li ofîsê pak e. Aidat, bexş, hîbe, xizmeta çandî û perwerdeyî, alîkariya hiqûqî, wergerandin, û projeyên ne-darayî. Qedexeya fonên dewletan (Xal 74) li ofîsan jî bi heman hêzê derbasdar e.

Xal 148 — Çavdêrî û rapor. a) Her ofîs rapora xwe ya salane ya xebat û darayî dide Komîteya Rêveber, û rapor li ser zincîrê tê weşandin. b) Binpêkirina Xal 146 tê ber Divana Hakemiyê (Xal 53/g). c) Vekolerên hesaban (Xal 73/c) xwedî mafê venêrîna ofîsan in.

4. Du weqf, du yargeh

Xal 149 — Prensîba du saziyên serbixwe. a) Ji bo vê tevgerê du kesayetiyên hiqûqî yên serbixwe hene: ÎCK (Almanya e.V., Bruksel AISBL) û Weqfa Pezkuwichain (Gurcistan ა(ა)იპ, Swîsre Stiftung). Tu veguhastin di navbera wan de nayê kirin. b) Yek ne xwediyê ya din e: ne pişk, ne mifteya îdarî, ne mafê tayînkirinê. c) Sedem — sê ne, û her yek bi tena serê xwe bes e:

1. Erk li hev nakin. Yek divê xuya be û maf bixwaze; ya din divê bêdeng be û ji çavdêriyê derbas bibe. Di yek kesayetiyê de ya yekem zirxê ya duyem dixwe (Xal 16).
2. Veguhastin rejîma hiqûqî diguhere. Heke binyata teknîkî li ser ÎCK bar bibe, hiqûqa rêveberiyê ji Gurcistanê diçe Almanyayê û pirsa VASPê derbasî MiCAyê dibe; komeleyeke bi statûya kêrhatina giştî bi îhtîmaleke mezin nikare bibe pêşkêşkarê xizmeta krîptoyê.
3. Xal 146 jixwe vê xetê xêz kiriye: çalakiya bidestûr di kesayetiyeke cuda de disekine. Du weqf ne dubendî ne; ew heman xet e, li asta sazîyê. d) Ya ku li hember dubendiyê diparêze ne yekbûn e, veqetandina zelal a erkan e (Xal 18) û rêzika xwe-vekişandinê (Xal 21/b).

Xal 150 — Domdariya kesayetiya hiqûqî.

Çalakiya tevgerê ne bîskekê bêyî kesayetiyeke hiqûqî ya li pişt xwe nayê meşandin.

Sedem: çalakiya bêyî kesayetiya hiqûqî, endaman bi şexsî berpirs dike. Her du sazî divê her tim çalak bin; girtina yekê bêyî ya din a li şûna wê, valahiyek çêdike.

Xal 150/a — Konferansa Şêwirmendiyê ya Salane ya Stratejîk. a) Her du sazî salê carekê li hev dicivin û taslaka planeke hevpar amade dikin. b) Konferans biryar nagire. Girêdanî ji pejirandina her sazîyê bi organa xwe tê: li ÎCK Meclîs, li Weqfê kurul. Du protokol, du dîrok. c) Sekreteryayeke hevpar a piçûk taslakê dinivîse: ji her du saziyan bi hejmareke wekhev, bêyî desthilata biryarê. d) Heke li hev nekin: plan her sazîyê tenê bi qasî ku wê pejirandiye girê dide. Cudabûn pêkan e û xuya dibe. Avaniya ku nakokiyê ne mimkin dihesibîne, di nakokiya yekem de dişikê. e) Kapasîteya planê teng e û tenê sê mijaran digire: sicîl (têkiliya qeyda welatî û endamtiyê), herikîna pereyan (veguhastinên di navbera du saziyan de), û dengê giştî (daxuyanî û temsîla hevpar). Her sernav bi hejmar û dîrokê tê nivîsandin (Xal 164). f) Peyva "federasyon" nayê bikaranîn. Avaniyeke ku biryarên wê endamên du saziyan girê bide, bi xwe dibe komeleyeke neqeydkirî — û beşdarên wê bi şexsî berpirs dibin. Ev heman tuzaka Xal 16/c ye, tenê li astekê jortir.

Xal 151 — Prensîb. Ev tevger du cure belgeyan hilberîne, û her yek bi zimanê xwe tê nivîsandin. Ev ne dubendî ye; ew cudahiya di navbera daxuyaniya siyasî û amûra hiqûqî de ye.

Xal 152 — Zimanê siyasî. Manîfesto û Destûrname belgeyên siyasî ne û zimanê dewletê bi kar tînin: welatî, Serok, Meclîs, Dîwan, Rojnameya Fermî, çarenûs.

Xal 153 — Zimanê hiqûqî. Belgeyên hiqûqî û regûlator — mercên bikaranînê, polîtîkaya nihêniyê, peyman, belgeyên dadgehê, serlêdanên qeydê — heman tiştan bi zimanê weqfê binav dikin:

Xal 154 — Mecbûrî û sedem. a) Tu belgeyeke hiqûqî ya derveyî nikare îdiaya serweriyê an dewletbûnê hilgire. Belgeya ku hilgire, tê ber Divana Hakemiyê. b) Sedem — bi eşkereyî tê nivîsandin, nayê veşartin: di dozê CFTC v. Ooki DAO de avaniyeke rêveberiyê ya ne-fermî wek komeleyeke neqeydkirî hate hesibandin û endam bi şexsî berpirs hatin girtin. Demokrasiyeke endaman a ku di belgeyên xwe yên hiqûqî de îdiaya serweriyê dike, tam wê rîskê hildiberîne. c) Du qeyd ne xapandin e. Ew cudahiya di navbera beyana siyasî û amûra hiqûqî de ye, û her tevgereke rastîn vê dike. Beyana siyasî tê weşandin û venaşêrî; amûra hiqûqî bi zimanê ku dadgeh pê dixebite tê nivîsandin.

---

Xal 155 — Prensîb. a) Endamtiya ÎCK û welatîtiya li ser zincîrê bi prensîb yek nasname ne: her endamê ÎCK xwe wek welatî qeyd dike, û qeyda wî/wê ya endamtiyê bi heman nasnameyê ve girêdayî ye. b) Lê biryara pejirandina endamtiyê ya ÎCK, biryara ÎCK ye (Xal 69). Zincîr wê qeyd dike, wê nade. Ev ne teferûat e: sazîya ku biryara endamtiya xwe dide gövdeyeke derveyî, ne xwedî kesayetiyeke hiqûqî ya serbixwe ye.

Xal 156 — Yek kes, yek nasname, yek deng. a) Kesek dikare gelek berîkan (wallet) hebe, lê berîka ku pê welatî ye nasnameya wî/wê ye. b) Nasname jimara welatiyê ye (Xal 107); ew bi yek hesabî ve tê girêdan. c) Du hesabên ku bersivê didin heman jimarê, pirsa "kê kir" bêbersiv dihêlin. Loma yekjimarî şerteke bingehîn e.

Xal 157 — Rêya welatîtiyê. Welatiyekî heyî kefîl dibe → kefîl erê dike → kes bi xwe piştrast dike → nasnameya welatiyê tê dayîn. Ev rêz hesabdayînê bêyî desthilateke navendî ava dike: tu botek, tu îdare û tu komîsyon li pêş deriyê welatîtiyê rûnane; welatiyên heyî berpirsê kesên ku wan anîne ne.

Xal 158 — Berpirsiyariya kefîl. Heke welatîtiyeke ku hatiye kefaletkirin bê rakirin, puana kefîl kêm dibe. Berpirsiyarî ber bi jor ve diherike; ev tiştê ku kefaletê ji îmzeyeke vala cudatir dike ev e.

Xal 159 — Kefaleta bêsînor bi zanetî ye. a) Ji bo kefaletê kotayeke kesan tune ye, û ev ne kêmasî ye — ew taybetmendî ye. b) Sedem: zincîra kefaletê hevta qeyda endamên partiyan e di dinyaya rastîn de; di pêşbaziya serokatiyê de bingeha civakî bi vî awayî tê pîvandin. Kotayek wê agahiya siyasî ya ku graf hildigire ji holê radike. c) Loma pêşniyara "sînorekî kefaletê" nayê kirin; ev biryareke girtî ye.

Xal 160 — Valahiya avanî ya vekirî. a) Analojiya kefaletê li cihekî radiweste: di dinyaya rastîn de yekjimariya kesan bi mora dewletê tê mohrkirin. Li ser zincîrê ew mor tune ye. b) Çareserî ne kota ye; çareserî delîlê kesbûnê (proof-of-personhood) ye, û xala entegrasyonê rêyeke welatîtiyê ya alternatîf e. c) Ev valahî bi eşkereyî tê nivîsandin, ji ber ku belgeya ku valahiyên xwe venaşêre, li ber venêrîna yekem naşikê.

Xal 161 — Hilbijartinên ÎCK ne hilbijartinên zincîrê ne. a) Hilbijartina delegeyan, Komîteya Rêveber û Divana Hakemiyê hilbijartinên ÎCK ne û bi tenê li gorî Xalên 33–100 têne kirin. b) Encamên wan li ser zincîrê tên tomarkirin, ne girtin. c) Sedem: Xal 129 û Xal 122/a — Destûrnameya ku desthilata hilbijartinê dide gövdeyeke derveyî, li dadgeha qeydê dişikê.

Xal 162 — Endamê ku ne welatî ye. Kesek dikare bibe endamê ÎCK bêyî ku welatî be, an berî ku bibe. Di wê rewşê de mafên endamtiyê yên Xal 67 hene; mafên welatîtiyê tune ne. Ev cudahî di qeydê de xuya dike.

Xal 163 — Sînorê desthilatan, ji nû ve. Ji bo ku ev beş bi tena serê xwe jî bê xwendin, sînorê Xal 22 li vir tê dubarekirin: ÎCK tiştên ku tenê kesayetiyeke hiqûqî dikare bigire digire; zincîr tiştên ku tenê defterek dikare bigire digire. Tu yek ji wan erkê ya din hilnagire.

---

Xal 164 — Prensîba bingehîn. Her çalakiyek xwedî sê tiştan e: desteya berpirs, demjimêr, û encameke tê pîvandin. Çalakiya ku pîvana wê tune be, di rapora salane de wek nehatî cîbicîkirin tê nivîsandin.

Xal 165 — Rastkirina amûran. Di guhertoya berê de hate gotin ku îmze dê bên berhevkirin û radestî rayedarên Neteweyên Yekbûyî bên kirin. Ev daxwaz ji aliyê hestî ve rast e lê ji aliyê hiqûqî ve encam çênake: berhevkirina îmzeyan bi xwe ne amûreke hiqûqî ye. Loma amûrên ku bi rastî belgeyeke fermî hildiberînin tên bikaranîn (Xal 166–175).

Xal 166 — Daxwaznameyên Parlementoya Ewropayê (PETI). Her kesê/a ku li Yekîtiya Ewropayê niştecih e dikare daxwaznameyê bide Lijneya Daxwaznameyan a Parlementoya Ewropayê. Her daxwazname belgeyeke fermî ya YE ya domdar diafirîne. Berpirs: Desteya Karên Hiqûqî û Dîplomatîk. Pîvan: sal 1 — herî kêm 1 daxwazname hatiye dayîn û jimara wê ya fermî hatiye tomarkirin.

Xal 167 — Raporên sîya yên UPR (Konseya Mafên Mirovan a NY). Ji bo dorên Nirxandina Periyodîk a Gerdûnî (UPR) yên Tirkiye, Îran, Îraq û Sûriyeyê raporên sîya tên amadekirin û radestkirin. Ev amûr erzan e, xwedî demjimêreke diyar e, û tomareke fermî ya NY hildiberîne. Pîvan: di her doreke ku dikeve dema wezîfeyê de — 1 rapora sîya hatiye radestkirin.

Xal 168 — Peymana Çerçeveyî ya Konseya Ewropayê (FCNM). Di dora raporkirinê ya Peymana Çerçeveyî ji bo Parastina Kêmneteweyan de beşdarî tê kirin (ji bo welatên endam ên ku kurd lê dijîn). Pîvan: 1 beşdariya nivîskî di her dorê de.

Xal 169 — Endamtiya UNPO. Ji bo endamtiya UNPO (Rêxistina Neteweyên û Gelên Nenûnerandî) serlêdan tê kirin. Pîvan: sal 2 — serlêdan hatiye kirin; sal 3 — encam hatiye weşandin.

Xal 170 — Înîsiyatîfa Hemwelatiyên Ewropayê (ECI). a) ECI 1 mîlyon îmzeyan ji herî kêm 7 welatên endam dixwaze, û mijara wê divê di nav desthilata Komîsyona Ewropayê de be. b) "Kurdistan bê naskirin" nikare bibe mijara ECIyekê; lê mafên zimanî û çandî yên kêmneteweyan dikarin bibin. c) Mînaka ku divê bê xwendin: Minority SafePack — 1,1 mîlyon îmze, di 2017an de hate qebûlkirin, Parlementoyê piştgirî da, Komîsyonê di 2021ê de gav neavêt. Ev hem rê hem tavan nîşan dide. Pîvan: sal 2 — nirxandineke hiqûqî ya pêkanbûnê hatiye weşandin; sal 4 — biryara destpêkirinê hatiye girtin.

Xal 171 — Kampanyaya îmzeyan, ji nû ve pênasekirî. Kampanyayên îmzeyan tenê di formeke ku encameke hiqûqî çêdike de tên kirin: îmzeyên ECIyê, an piştgiriya daxwaznameyeke PETIyê. Îmzeyên bêyî çerçeveyeke hiqûqî tenê wek çalakiya ragihandinê tên hesibandin û wek destkeftî nayên nivîsandin.

Xal 172 — Pêwendiyên dîplomatîk. Bi desteyên dîplomatîk re bi saziyên dewletên dinyayê re civîn tên kirin. Ofîsên welatan (Beşa VI) di van pêwendiyan de gövdeya xwecihî ne. Pîvan: hejmara civînên fermî yên bi protokol tomarkirî, salê carekê tê weşandin.

Xal 173 — Salvegera 25ê Îlonê. Her sal di roja salvegera referandûma 25.9.2017an de, ji bo zindîgirtina daxwaza mafê çarenûsê, kampanya û xwepêşandan tên li dar xistin (li gorî Xal 88).

Xal 174 — Salvegera Peymana Lozanê. Her sal di roja salvegera Peymana Lozanê (24ê Tîrmehê) de, li pêşiya salona ku peyman lê hatiye îmzekirin, bi çalakiyên dîplomatîk ên girseyî binpêkirina mafên neteweyî yên miletê kurd tê şermezarkirin.

Xal 175 — Newroz. ÎCK cejna Newrozê di roja xwe de — 21ê Adarê — pîroz dike. Şêlûkirina wateya Newrozê û pîrozkirina ne di roja xwe de tê redkirin. (Ev xaleke sor e — Xal 87/5.)

Xal 176 — Festîwala Kurdistanê. Li Ewropayê salê carekê Festîwala Kurdistanê tê li dar xistin, bi armanca xurtkirina pêwendiyên di navbera civatên kurd ên diyasporaya Ewropayê de. Pîvan: hejmara beşdaran û hejmara herêmên beşdar tên tomarkirin.

Xal 177 — Mafê perwerdehiya bi kurdî. ÎCK li Ewropayê doza parastina zimanê kurdî û mafê perwerdehiya bi zimanê dayikê dike: bi wezaretên perwerdehiyê yên eyalet û welatan re danûstandin, bernameyên dersa zimanê dayikê, perwerdekirina mamosteyan. Pîvan: hejmara dibistan/eyaletên ku dersa kurdî tê de hatiye destpêkirin, salê carekê tê weşandin.

Xal 178 — Piştgiriya namzetên kurd. ÎCK di her hilbijartineke li welatên Ewropî de piştgiriya her namzetekî/e kurd dike, ji kîjan partiyê be jî.

Xal 179 — Ciwan û perwerde. a) ÎCK dixwaze keç û xortên kurd ên li Ewropayê ku perwerdehiya xwe di asta lîsans an lîsansa bilind de qedandine, bikevin ber xizmeta têkoşîna miletê kurd li her pênc perçeyên Kurdistanê. b) ÎCK dixwaze ew ciwanên xwedî dîploma biçin Kurdistanê da ku serweriya xwe nas bikin, zanîn û azmûnên xwe bikin xizmeta avakirina Kurdistanê, û her yek ji wan li Ewropayê wek dîplomatekî/ê parastina welatê xwe bike. Pîvan: hejmara ciwanên ku her sal beşdarî bernameyê dibin.

Xal 180 — Piştgiriya xwendekaran. ÎCK alîkariya xwendekarên ku li Kurdistanê dixwînin lê dixwazin perwerdehiya xwe li welatên Ewropî biqedînin dike: agahdarî, rêbernameya serlêdanê, pêwendiya bi zanîngehan re.

Xal 181 — Medya. ÎCK hewl dide medyayeke azad a girêdayî civaka Kurdistaniyan ava bibe (Xal 60).

Xal 182 — Avakirina ofîsan. Pîvan: sal 1 — 1 ofîs (Almanya) qeydkirî; sal 2 — 3 ofîs; sal 3 — 5 ofîs; sal 5 — 10 ofîs. Her ofîs bi jimara xwe ya qeyda xwecihî tê tomarkirin.

Xal 183 — Qeyda welatiyan. Pîvan: sal 1 — 500 welatiyên piştrastkirî; sal 2 — 2.000; sal 3 — 5.000. Hejmar li ser zincîrê tê jimartin, ne bi texmînê.

Xal 184 — Zivirandina kursiyan. Pîvan: ji bo her kursiyekî, dîroka hilbijartina yekem a li ser zincîrê û dîroka zivirandinê tên weşandin (Xal 129).

Xal 185 — Rapora giştî. Komîteya Rêveber salê carekê raporeke giştî ya vê beşê diweşîne: kîjan pîvan hatiye dagirtin, kîjan nehatiye, û sedema wê.

---

Xal 186 — Prensîb. Dosyayeke taybet ne mijareke daxuyaniyê ye; ew komeke belgeyan e ku ji bo saziyeke navneteweyî hatiye amadekirin, xwedî çavkanî, jimar û arşîv e.

Xal 187 — Dosya 1: Sirgûnên 1937 û 1944an. a) Naverok: sirgûnkirina bi zorê ya kurdên Kurdistana Sor û Kafkasyayê bo Qazaxistan, Qirgizistan û herêmên din, di salên 1937 û 1944an de. b) Sedem: ev kiryar sirgûneke girseyî ya bi belge ye û di hiqûqa navneteweyî de xwedî çerçeveyeke diyar e. c) Mînaka rêç: rêya naskirina sirgûna Tatarên Qirimê. Ew rê nîşan dide ku dosyayeke sirgûnê ya bi belge, li saziyên Ewropî û NYê xwedî bersiv e. d) ÎCK herwiha piştgirî dide daxwazên neteweyî yên kurdên welatên berê yên Yekîtiya Sovyetan û rêzê li biryarên civatên wan digire. Berpirs: Desteya Karên Hiqûqî û Dîplomatîk + Desteya Lêkolîn û Statîstîkê. Pîvan: sal 2 — dosyaya belgekirî hatiye temamkirin; sal 3 — herî kêm li yek saziyeke navneteweyî hatiye radestkirin.

Xal 188 — Dosya 2: Envantera diyasporayê. a) Naverok: hejmara kurdên li Ewropayê, li gorî welat, statûya hemwelatiyê, nifş û ziman. b) Sedem: hejmarên texmînî li ber lijneyekê nayên parastin. Kî hejmara tê parastin hilberîne, xwediyê dosyayê ew e. Berpirs: Desteya Lêkolîn û Statîstîkê. Pîvan: sal 1 — metodolojî hatiye weşandin; sal 2 — rapora yekem hatiye weşandin; her du salan carekê nûvekirin.

Xal 189 — Dosya 3: Perwerdehiya bi zimanê dayikê. a) Naverok: rewşa dersa kurdî li her welatê Ewropî, valahiyên hiqûqî, û pêşniyarên konkret. b) Ev dosya bingehê Xal 170 (ECI) û Xal 177 e. Berpirs: Desteya Ziman, Çand û Hunerê. Pîvan: sal 2 — nexşeya welat-bi-welat hatiye weşandin.

Xal 190 — Dosya 4: Qeyda civakî ya ofîsan. a) Naverok: jimar û cureyên qeyd û belgenameyên ku ofîsên welatan dane (Xal 137–139), bêyî tu daneyeke kesane. b) Sedem: ev dosya nîşan dide ku tevger erkeke civakî bi rastî bi cih tîne — ne wek îdia, wek jimar. Berpirs: Desteya Lêkolîn û Statîstîkê. Pîvan: her sal — rapora jimarî tê weşandin.

Xal 191 — Rêzikên dosyayan. Her dosya: çavkaniyên xwe diyar dike, guhertoya wê xwedî jimar e, û arşîva wê ji endaman re vekirî ye.

Xal 192 — Nûvekirin. Her dosya herî kêm her du salan carekê tê nûvekirin. Dosyaya nenûvekirî di rapora salane de wek bayî tê nîşankirin.

Xal 193 — Arşîv. Arşîva dosyayan li ser zincîrê bi kurtebêjeya xwe tê tomarkirin, da ku guhertina paşerojê ya naverokê xuya bibe.

---

Xal 194 — Sedem. Li gorî Xal 10, yek ji stûnên yekîtiyê hevgirtina aborî ya berî yekîtiya siyasî bû. Ev stûn du erkan bi cih tîne: serxwebûna darayî (saziya ku bi fonên biyanî dijî, biryara xwe bi xwe nade) û girêdana civakî (endamê ku bi berjewendiyeke pratîk ve girêdayî ye, di saziyê de dimîne).

Xal 195 — Sînor. Hemû avahiyên aborî di bin çavdêriya Meclîsê de ne, li gorî hiqûqa welatên xwe qeydkirî ne, û qezenca wan ji endaman re nayê dabeşkirin: ew ji bo armancên ÎCK tê bikaranîn.

Xal 196 — Kooperatîf. Li welatên guncaw kooperatîf (li Almanyayê: eingetragene Genossenschaft, e.G.) tên damezrandin, ji bo projeyên aborî yên endaman. Pîvan: sal 3 — herî kêm 1 kooperatîfa qeydkirî.

Xal 197 — Fona Hevgirtinê. Fonek heye ku ji aidat, bexş û hatinên projeyan tê xwedîkirin, û ji bo alîkariya hiqûqî, xwendekaran û çalakiyên herêman tê bikaranîn. Pîvan: rapora salane ya fonê tê weşandin; venêrîna vekolerên hesaban (Xal 73/c) lê tê kirin.

Xal 198 — Weqfa domdariyê (Stiftung). Ji bo domdariya demdirêj weqfeke sermayeyê hatiye damezrandin (Xal 84). Ew malê xwe naxwe; tenê hatina wê tê xerckirin.

Xal 199 — Tora karsazî û peydakirinê. Torek ji karsazên kurd ên li Ewropayê heye: peydakirin (Beschaffung), şêwirmendî, û cihên perwerdehiyê ji bo ciwanan (Xal 179).

Xal 200 — Zelalî. Hemû avahiyên vê beşê bi rêzikên Xal 73 û Xal 74 ve girêdayî ne. Qedexeya fonên dewletan li vir jî derbasdar e.

Xal 201 — Sînorê siyasî. Avahiyên aborî nikarin li şûna organên siyasî biryarê bidin û nikarin xwedî delegeyên Meclîsê bin. Ew amûrên piştgiriyê ne, ne organên biryarê.

Xal 202 — Emanet û pevguhertin: sînor li vir jî. Rêzika Xal 146 li tevahiya vê beşê derbasdar e: tu avahiya aborî ya ÎCK emanetê nagire û pevguhertinê nake. Ew çalakî tenê di kesayetiyeke hiqûqî ya cuda û bidestûrkirî de dimîne (Xal 147).

Xal 203 — Pêwendî bi zincîrê re. Hesabên avahiyên aborî di rapora salane de li ser zincîrê tên weşandin (Xal 102/g). Avahiya ku rapora wê nehatiye weşandin, di rapora giştî de wek nehatî venêrîn tê nivîsandin.

Prensîb: pîvana ku nayê jimartin ne pîvan e. Meclîs her du salan carekê van tabloyan dinirxîne û encamê diweşîne (Xal 97).

Asta 1 — Avakirina saziyê, defterê û ofîsan (sal 1–5)

Asta 2 — Naskirina nasname û mafan li Ewropayê (sal 3–15)

Eşikên zivirandinê (Xal 129)

Ji bo her kursiyekî du şert bi hev re: (a) hilbijartina yekem a wî kursiyî li ser zincîrê hatiye temamkirin, û (b) hejmara welatiyên piştrastkirî ji eşikê derbas bûye. Roja ku her du pêk hatin, zivirandin xweber çêdibe (Xal 130).

Eşikên hejmarî ji aliyê Meclîsê ve, bi piraniya tekez, dikarin bên guhertin — lê tenê ber bi jêr ve na: eşikek nayê bilindkirin piştî ku ji nîvê wê derbas bûye. Wekî din desthilat bi zêdekirina eşikê tê dirêjkirin, û ev binpêkirina Xal 87/8 e.

Nîşe ya dirustiyê: Asta 2 xwedî tavaneke naskirî ye. Mînaka Minority SafePack nîşan dide ku 1,1 mîlyon îmze, qebûlkirin û piştgiriya Parlementoyê jî dikarin bêyî gaveke Komîsyonê bimînin. Ev nayê wê maneyê ku rê çewt e — ew tê wê maneyê ku encam divê wek belge, tomar û meşrûiyeta berhevkirî bê pîvandin, ne wek serkeftineke yekcarî.

---

Armanc: termên îdarî, hiqûqî û teknîkî yên vê nivîsê li vir bi hevwateya xwe ya almanî/îngilîzî re tên rêzkirin, da ku werger û nivîsên hiqûqî li ser heman bingehê bên çêkirin (Xal 79).

---

Nivîskar

Alaaddîn Dêrikî û Satoşî Qazî Mihemed

Dawiya belgeyê — Guhertoya 3 · Pêşnûme