Nexşerêya Stratejîk a Demdirêj a Gelê Kurd

Windabûna herî bêdeng a neteweyeke bêdewlet, berî erdê, kesayetiya hiqûqî ye. Gelek dikare biaxive, xwe birêxistin bike, hetta bi ser bikeve; lê nikare peymana kirêyê îmze bike, avûkatekî bigire, bexşekê qebûl bike an li dadgehekê bibe daxwazkar. Ev kêmasî ne siyasî, teknîkî xuya dike — û tam ji ber vê yekê salan bêyî nîqaş tê hilgirtin.

Her tiştê ku em jê re dixebitin — daxwazname li Parlementoya Ewropayê, rapora sîya li Neteweyên Yekbûyî, ofîseke ku ji mirovan re belgeyekê dide, hesabekî bankê ku bexşan hildigire — bi yek şertî ve girêdayî ye: divê li wê derê kesekî hiqûqî hebe ku li ber wan disekine. Tevgereke bêyî wê, ne tevgereke qels e; ew tevgereke nedîtbar e. Ji bo rêziknameyê ew tune ye.

Ev belge vê pirsê bersiv dide: ew kesayetî çi ye, çend heb in, li ku ne, û çima wusa ne.

Refleksa yekem çatiyeke yekane ye: yek sazî, yek nav, yek deng. Ev refleks şaş e, û sedema şaşiyê ne îdeolojîk, avanî ye.

Tevgereke neteweyî du erkan hildigire, û ev her du şertên hev xera dikin.

Ya yekem divê xuya be. Ew temsîl dike, maf dixwaze, muxatab digere, daxuyaniyan dide, û gava pêwîst be aciz dike. Hebûna wê bi dengê wê tê pîvandin.

Ya duyem divê bêdeng be. Divê hesabê bankê vebe, ji çavdêriya salane derbas bibe, peymanan bi pêşkêşkaran re girê bide, û li ser maseya tu rêzikdanerî nîşana pirsê nehêle. Serkeftina wê bi nebûna pirsan tê pîvandin.

Gava her du di yek kesayetiyê de bin, ya yekem zirxê ya duyem dixwe. Belgeya damezrandinê ya ku zimanê serweriyê hildigire, li ber her bankê, her rêzikdanerî û her dadgehê wek beyaneke siyasî tê xwendin — ne wek statuya sazîyekê.

Ev ne xemeke teorîk e. Di dozê CFTC v. Ooki DAO de avaniyeke rêveberiyê ya ne-fermî wek komeleyeke neqeydkirî hate hesibandin, û encam ne cezayekî li ser sazîyê bû: endam bi şexsî berpirs hatin girtin. Demokrasiyeke endaman a ku di belgeyên xwe yên hiqûqî de îdiaya serweriyê dike, tam wê rîskê hildiberîne. Nivîseke wusa, mala nivîskarên xwe wek kefalet nîşan dide.

Loma du sazî. Ne ji ber ku em du tişt dixwazin, lê ji ber ku yek tişt di yek qalibê de nafire.

Înîsiyatîfa Civaka Kurd gövdeya endaman û dengê siyasî ye. Ew li Almanyayê wek e.V. û ji bo Brukselê wek AISBL tê avakirin. Erkê wê endamtî û hilbijartin e, parêzvaniya hiqûqî li ber saziyên Ewropayê ye, ofîsên welatan e, û temsîla siyasî ye. Ew tişta ku divê xuya be.

Weqfa Pezkuwichain gerînendeyê binyatê ye. Ew li Gurcistanê ava ye û li Swîsreyê tê avakirin. Erkê wê fona pêşxistinê ye, xezîne ye, danîna genesisê ye, û têkiliya bi bank û rêzikdaneran re ye. Ew tişta ku divê bêdeng be.

Sedema hilbijartina yargehê ne tesadûf e û divê bi eşkereyî bê nivîsandin. Ethereum Foundation Ethereum'ê ava kir, fon dide û temsîl dike — lê ne xwediyê wê ye û protokolê naguhere. Ew Weqf li Zugê, li Swîsreyê ye. Cardano, Solana û Web3 Foundation jî li wir in. Sedem ev e: Stiftunga li gorî Art. 80 ZGB di bin çavdêriya federal de ye, armanca wê nayê guhertin, û ew forma ku bank, veberhêner û rêzikdaner bêyî ravekirinê nas dikin e. Sazîyeke ku her carê forma xwe rave dike, wextê xwe bi ravekirinê diborîne, ne bi karê xwe.

Bihayê wê jî tê nivîsandin: ew biha ye, hêdî ye, û armanca wê bi awayekî ku venagere tê girêdan. Ev ne kêmasî ye — ew tam ew tişt e ku bawerî çêdike. Lê divê bi zanetî bê hilbijartin, ne bi şaşî.

Û Gurcistan dimîne, ji ber ku ew îro heye. Du yargeh du erk in: Gurcistan hebûna îro, Swîsre baweriya sibê.

Ne ÎCK ne Weqf xwediyê zincîrê ye. Tu yek ji wan protokolê birêve nabe û tu mifteya îdarî nagire.

Ev ne tewazû ye; ew şertê kredîbîliteyê ye. Zincîreke ku sazîyek dikare wê biguhere, ne defter e — ew databasa wê sazîyê ye. Nirxa defterekê ji vê tê ku kesê ku wê digire nikare naveroka wê biguhere. Peyva rast gerînende ye: diparêze û pêş dixe, nafiroşe û nagire.

Desthilata zincîrê ji welatiyên wê tê. Ne ji ÎCK, ne ji Weqfê, ne ji tu kesekî ku vê belgeyê dinivîse.

Du sazîyên serbixwe divê xwedî rêyeke hevkariyê bin ku wan negihîne hev. Ew rê konferanseke şêwirmendiyê ya salane ye.

Konferans biryar nagire. Ew taslaka planeke hevpar amade dike. Girêdanî ji pejirandina her sazîyê bi organa xwe tê: li ÎCK Meclîs, li Weqfê kurul. Du protokol, du dîrok.

Peyva "federasyon" nayê bikaranîn, û sedem heman sedema Ooki DAO ye, tenê li astekê jortir: avaniyeke ku biryarên wê endamên du saziyan girê dide, bi xwe dibe komeleyeke neqeydkirî, û beşdarên wê bi şexsî berpirs dibin. Çareseriya nakokiyekê nabe sedema nakokiyeke mezintir.

Heke li hev nekin, plan her sazîyê tenê bi qasî ku wê pejirandiye girê dide. Cudabûn pêkan e û xuya dibe. Avaniya ku nakokiyê ne mimkin dihesibîne, di nakokiya yekem de dişikê.

Kapasîteya planê teng e: sicîl, herikîna pereyan, û dengê giştî. Planeke ku hewl dide her tiştî hevrêz bike, tê pejirandin, tê dosyekirin, û tê jibîrkirin.

Li vir dilsozî ji bo hêzê pêwîst e.

Diaspora sê tiştan hildiberîne: naskirin, kadroyên ji bo roja veqetînê amade, û pere bi binyata hiqûqî ve. Ev hersê jî rastî ne û hersê jî bi nirx in.

Diaspora tiştekî nake: ew dewletekê ber bi tavîzê ve nade. Di edebiyatê de tu doza belgekirî tune ye ku koça nitêlî dewletek neçarî tavîza siyasî kiribe. Mînaka herî nêzîk Almanyaya Rojhilat a 1989an e, û ew jî bi çar awayan neguncaw e: derketin girseyî û ji nişka ve bû, ne boriyeke mezûnan; meşrûiyeta rejîmê tam li ser astengkirina derketinê bû; encam ne tavîz, hilweşîn bû; û herêma ku vala bû, careke din tije nebû.

Mînaka ku em bi xwe wek model tînin ziman — Baltîk — vê yekê nîşan dide. Beşdariya wê diasporayê rastîn bû lê siyasî-hiqûqî bû: pêncî salan siyaseta nenaskirina îlhaqê li Amerîkayê li ser piyan hişt. Tiştê ku kontrola Sovyetê şikand — Eniyên Gel, Riya Baltîkê ya 1989an, du mîlyon kes — ji aliyê kesên ku qet neçûbûn ve hate birêxistinkirin. Vegera elîtê tenê piştî ku derî vebû û bo dewleteke nû ya damezirandî wateyeke wê hebû.

Ev jî têkildar e: gelên ku li ser axa xwe man bi ser ketin; yên ku belav bûn xwendî û dewlemend bûn lê tiştek negirtin.

Ji vê yekê encamek derdikeve ku divê bi eşkereyî bê nivîsandin, ji ber ku ew li dijî refleksekê ye ku em pê dizanin.

Teza "ciwanan perwerde bike û bişîne, bila dagirker kal bibe" naxebite, û çar sedem hene ku her yek bi tena serê xwe bes e.

Hesab lê nayê. Çar dewlet salê bi hev re nêzîkî 4 mîlyon kesan li temenê xebatê zêde dikin. Salê 10.000 mezûn %0,25 e. 100.000 — ku tu sazîyeke diasporayê di dîrokê de negihîştiye vê — %2,5 e, û mezinbûna kohortê ya salekê ya Iraqê bi tenê wê jê dibe.

Nîşan berevajî ye. Li her çaran bêkariya ciwanan %16–33 e. Ev dewlet kohorta xwe jixwe naxwin; koç wan qels nake, rehet dike. Tirkiyê ji 1961an ve ev yek wek siyaseta dewletê kir.

Emsal tune ye. Ne delîlekî qels — tu delîl.

Û ji bo me ya herî girîng: Kurd li herêmên diyar ên çar dewletan kom bûne. Derxistina ciwanên xwendî ji van herêman, ji Enqerê, Tehranê an Bexdayê hêza xebatê nakişîne — Kurdistanê vala dike. Ew dewlet tam vê encamê bi zorê xwestin: valakirina gundan a salên 1990î nêzîkî mîlyonek kes ji cih kir; Enfal û Erebkirin heman tişt kir. Bernameyeke ku ciwanan bi dilxwazî ji herêmê derdixe, siyaseta wan a ku bi bihayekî mezin hate meşandin temam dike.

Guhertoya ku dimîne ne "vala bike" ye; ew ev e: wusa perwerde bike ku ji wir bikaribin ji dinyayê re kar bifiroşin. AI û zincîr ji wan çend jêhatîbûnan in ku ji Hewlêrê, ji Diyarbekirê, ji Silêmaniyê tên firotin. Dahata koçê bêyî windakirina nifûsê.

Pirseke duyem heye: ma teknolojî bi xwe ciwanan dikişîne?

Daneyên heyî dibêjin na. Xwedîkirina krîptoyê di nav 18–29 saliyan de %26 e — lê heman lêkolîn nîşan dide ku ev bi giranî mêrên ciwan in; di nav jinên 18–49 salî de %8 e. Û meyl ne bilind dibe: pîvana herî muhafezekar ji %12yê 2021ê bo %8ê 2024an daketiye. %63 dibêje "kêm an qet baweriya min tune ye".

Bulgûyeke tûjtir jî heye: çalakiya dîjîtal ne pêlikana endamtiyê ye. Di ceribandineke kanonîk de (Kristofferson, White & Peloza, 2013) piştgiriya sembolîk a ku ji gelemperiyê re xuya ye — tevlêbûna komekê, nîşandana nîşanekê — nabe destkeftiyeke paşê; ya taybet dibe. Guherbara ku ferqê datîne xuyabûn e: hereketa gelemperî hewcedariya wêneyê têr dike û vala dike.

Ev rasterast li ser me derbas dibe: nîşaneke endamtiyê ya li ser zincîrê tam "hereketeke bi lêçûna kêm, xuya, ku nasnameyê îşaret dike" ye — çaryeka herî bi delîl a nebaş.

Loma cumleya rast ev e: zincîr ne teklîfa me ye, deftera me ye. Teklîf ev e: li welatê ku tu lê dijî, ji bo bûyîna dengê Kurdan rêyek, sazîyek û tomarek. Lêkolîn li ser nifşê duyem ê diasporayê heman tiştî dibêje: ew dixwazin li pêvajoyên biryarê yên welatê xwe yê nû bi bandor bin. Ew ne moderniteya teknolojîk a sazîyeke welêt dikişîne.

Sicîleke gelemperî ya welatiyan tomareke daîmî û bêyargeh a wê yekê ye ku kî beşdar bûye.

Ev ne texmîn e. Edebiyata "otorîterîzma ulusötesî" belge dike ku dewlet endamên diasporayê bi sîstematîk dişopînin, û ji bo şopandina çalakiya dîjîtal nermalava sîxuriyê bi kar tînin. Her çar dewletên têkildar di vê de belgekirî ne.

Loma prensîb: kirin eşkere ye, kes ne eşkere ye. Endamtî, deng, xerc û biryar hemû li ser defterekê ne û tên jimartin. Lê tu daneyeke kesane nakeve zincîrê; nasname jimarek e.

Û divê sînorê vê jî bê gotin, ji ber ku negotina wê xiyanet e: nasnavî ne perdeyek e ku her tiştî vedişêre. Kesê ku berê bi navê xwe nivîsandiye, bi şêwaza xwe tê naskirin. Parastin ji vê tê ku nav li tu lîsteyekê tune ye, ne ji vê ku nasname ne mimkin e.

Belgeyek bi soza xwe nayê pîvandin, bi tişta ku tê jimartin tê pîvandin. Pîvana ku nayê jimartin ne pîvan e.

Armanc di sê astan de ne, û ev ne tewazû ye — ew rastî ye. Asta yekem bi tevahî di destê me de ye: sazî, defter, ofîs, endam. Asta duyem beşek pêkan e: daxwazname, rapora sîya, dosyaya hiqûqî. Asta sêyem helwesta amadebûnê ye, ne plana xebatê.

Û tavan bi eşkereyî tê nivîsandin. Minority SafePack 1,1 mîlyon îmze berhev kir, hate qebûlkirin, piştgiriya Parlementoyê girt — û Komîsyonê gav neavêt. Ev nayê wê wateyê ku rê çewt e; ew tê wê wateyê ku encam divê wek belge, tomar û meşrûiyeta berhevkirî bê pîvandin, ne wek serkeftineke yekcarî.

Ya ku li vir tê avakirin kapasîte ye. Kapasîte ne li şûna siyasetê ye; ew zemîna wê ye. Belgeya ku vê nabêje, ji xwendevanê xwe tiştekî vedişêre ku ew dê paşê bi xwe bibîne.