PÊŞGOTIN — BINGEHA DÎROKÎ Û HIQÛQÎ

P.1 Piştî hilweşîna Împeratoriya Osmanî, çarenûsa erdên Kurdistanê ne bi îradeya gelê Kurdistanê, lê bi peymanên di navbera hêzên biyanî de hate diyarkirin. Sê belgeyên bingehîn vê yekê nîşan didin.

P.2 — Peymana Sykes–Picot. Dîrok: 16ê Gulana 1916an. Alî: Brîtanya û Fransa, bi razîbûna Rûsyayê. Ev peymaneke veşartî bû ku parvekirina erdên Osmanî di navbera hêzên Ewropî de plan dikir. Kurdistan tê de wek yekîneyeke siyasî nehate qebûlkirin.

P.3 — Peymana Sèvres. Dîrok: 10ê Tebaxa 1920î. Di xalên 62–64 de behsa xweseriya Kurdan û îhtîmala serxwebûna wan hate kirin. Ev peyman qet nehate bicîhkirin.

P.4 — Peymana Lozanê. Dîrok: 24ê Tîrmeha 1923yan. Ev peyman cihê Sèvres girt. Tu maf û tu statûyek ji bo Kurdan tê de nehate destnîşankirin. Sînorên nû yên Tirkiyeyê hatin nasandin û Kurdistan di nav Tirkiye, Îraq, Sûriye û Îranê de ma.

P.5 Ji van sê belgeyan encameke hiqûqî derdikeve: parvekirina Kurdistanê ne kiryareke navxweyî ya wan çar dewletan e — ew encama sazûmaneke navneteweyî ye. Loma muxatabê doza me ne tenê Enqere, Tehran, Bexda û Şam e; muxatab bi heman rengî sazî û normên hiqûqa navneteweyî ne jî.

P.6 Di makezagonên van çar dewletan de hebûna miletê kurd û mafên wî hatine înkarkirin. Mafê perwerdehiya bi zimanê kurdî û gelek cure çalakiyên çandî û hunerî hatine qedexekirin.

P.7 Heta ku nasnameya kurd di makezagonên dewletan de neyê naskirin û mîsogerkirin, ziman û çanda kurdî nikarin bi awayekî domdar bên parastin. Parastina çandê bêyî binyata hiqûqî demkî ye.

P.8 Doza miletê kurd ne doza îdeolojiyekê ye û ne doza bawermendiyeke olî ye. Ew doza mafê milet bûnê ye. Ev cudahî ne cudahiyeke devkî ye: ew diyar dike ku em bi kê re, li ser çi bingehî, û bi kîjan amûrên hiqûqî diaxivin.

P.9 Em kurdên li diyasporayê, nemaze yên li welatên Yekîtiya Ewropayê niştecih, di çerçoveya yasayên Yekîtiya Ewropayê û hiqûqa navneteweyî de dixebitin. Ev ne hilbijartineke taktîkî ye — ew qada ku em tê de xwedî maf, xwedî deng û xwedî amûrên hiqûqî ne ev e.

P.10 Ev belge hem manîfesto ye hem destûrname ye. Nivîsa ku pîvana wê tune be daxuyanî ye; nivîsa ku pîvana wê hebe destûrname ye. Ji bo her armancekê pîvaneke tê pîvandin heye, ji bo her desthilatekê çavdêriyek, û ji bo her xaleke sor sazîyeke ku wê bi cih tîne.

P.11 — Daxwaza vê guhertoyê.

Em nabêjin destûrê bidin me ku em hebin; em dibêjin ya heyî nas bikin.

P.12 — Sedema vê hevokê. Ev ne hevokeke retorîkî ye; ew rewşeke tê pîvandin tarîf dike. Gövdeyeke ku:

a) qeydeke welatîtiyê ya piştrastkirî û tê venêrîn digire; b) hilbijartinên xwe bi awayekî ku ji derve tê kontrolkirin dimeşîne; c) budçe û xerciyên xwe li ser deftereke neguherbar diweşîne; d) dadgeheke xwe ya serbixwe heye ku biryarên wê tên tomarkirin; e) li çil welatî bi kesayetiya hiqûqî ya xwecihî xizmetê dide welatiyên xwe —

ew gövde êdî destûrê naxwaze. Ew naskirinê dixwaze. Cudahiya di navbera van her du daxwazan de ne ya zimên e: ya yekem razîbûnekê dixwaze, ya duyem rastiyeke heyî tomar dike.

P.13 — Avaniya vê daxwazê. Ev daxwaz li ser du kesayetiyên hiqûqî yên serbixwe û yek protokolê disekine: ÎCK (gövdeya endaman û dengê siyasî li Ewropayê), Weqfa Pezkuwichain (gerînendeyê protokolê, li Gurcistan û Swîsreyê), û PezkuwiChain (tomar û dewlet). Tu yek ji van saziyan ne xwediyê zincîrê ye; desthilata zincîrê ji welatiyên wê tê.