BEŞA V — ZINCÎR WEK ROJNAMEYA FERMÎ

1. Prensîba weşandinê

Xal 101 — Rêzika bingehîn.

Ne li ser zincîrê nehatiye weşandin, ne di meriyetê de ye.

Di her sîstemeke hiqûqî de norm bêyî weşandina di rojnameya fermî de nakeve meriyetê. Ev ne teknîkeke nû ye; ew şerta weşandinê ya klasîk e. Cihê rojnameya fermî ya ÎCK PezkuwiChain e.

Xal 102 — Çi tê tomarkirin. Li ser zincîrê tên tomarkirin: a) biryarên Meclîsê û biryarên Komîteya Rêveber; b) budçeya salane û her xerca ji budçeyê; c) encamên hilbijartinan — hem ya delegeyan hem ya organan; d) qeyda endaman û qeyda welatiyan (bi şêweya Xal 106–108); e) sicîla sazî û şaxan; f) biryarên Divana Hakemiyê; g) raporên salane yên desteyan û yên vekolerên hesaban; h) nêrînên tomarkirî yên Konseya Perçeyan; i) daxuyaniyên nelihevbûnê (Xal 46).

Xal 103 — Dem û şêwe. a) Biryar di nav çardeh (14) rojan de piştî girtina xwe tê tomarkirin. b) Berpirsê tomarkirinê Desteya Tomar û Zincîrê ye (Xal 65). c) Dema tomarkirinê ya biryarê, dema ketina wê ya meriyetê ye.

Xal 104 — Arşîv û neguherbarî. a) Tomar nayê guhertin; rastkirin bi tomareke nû tê kirin, ne bi jêbirina ya berê. b) Şaşiya di tomarê de bi tomareke rastkirinê ya bi sedem tê sererastkirin; her du tomar tên parastin. c) Tomar ji hemû endaman re vekirî ye û ji derve tê venêrîn. d) Di rewşa hilweşandina ÎCK de (Xal 99) tomar wek arşîveke gelemperî dimîne.

Xal 105 — Nekarîna tomarkirinê. Heke ji ber sedemeke teknîkî tomarkirin neyê kirin, Desteya Tomar û Zincîrê wê di nav heft (7) rojan de ragihîne Komîteya Rêveber û Divana Hakemiyê. Biryar heta tomarkirinê ne di meriyetê de ye; ev derengî ne sedema betalkirina biryarê ye, sedema paşxistina meriyeta wê ye.

2. Kirin eşkere ye, kes ne eşkere ye

Xal 106 — Daneya kesane nakeve zincîrê. a) Tu daneya kesane li ser zincîrê nayê tomarkirin: ne nav, ne navnîşan, ne belge, ne pêwendiya malbatî. b) Ji belgeyên nasnameyê tenê kurtebêjeya wan a krîptografîk (H256) li ser zincîrê tê tomarkirin. Belge bi xwe li derveyî zincîrê, bi şîfre, tên parastin. c) Ev xal xaleke sor e (Xal 87/7). Ew nayê sivikkirin, û "zêdekirina şefafiyetê" ne sedemeke guhertinê ye.

Xal 107 — Nasname jimar e. a) Nasnameya welatî jimara welatiyê ye (Citizen NFT). Welatî di sîstemê de xwedî nav nîne; jimar bi xwe nasname ye. b) Yek kes, yek jimar, yek qeyd (Xal 151).

Xal 108 — Kirin alenî ye. Li hember Xal 106, kiryar bi tevahî alenî ne û ji hesabê ve tên şopandin: endamtî, deng, xerc, biryar, tayînkirin. Deng bi hesabî li ser zincîrê tê tomarkirin û ji derve tê jimartin.

Xal 109 — Sedema vê mîmariyê. Parastin ji veşartina kirinê nayê; ew ji vê tê ku nasname jimarek e. Rêveberiyeke dijmin dibîne ku "welatî #4271 dengê erê daye"; ew nikare navê wî/wê, navnîşana wî/wê an belgeya wî/wê bibîne. Bi vî awayî her du erkên ku dijber xuya dikin bi hev re tên bicihanîn:

Xal 110 — Sedema dîrokî. Ev mîmarî ji tecrubeyê hatiye: rejîmên li Tirkiye, Îranê, Îraqê û Sûriyeyê endamtiya di rêxistineke neteweyî ya kurdî de wek sedema şopandin, girtin û cezakirinê bi kar tînin. Deftereke ku daneya kesane digire dibe lîsteyeke hedefan. Loma daneya kesane ji destpêkê ve ji defterê hatiye derxistin — ne wek tedbîreke paşê, wek şerteke mîmarî.

Xal 111 — Belgeyên li derveyî zincîrê. a) Belgeyên kesane li cem xwediyê wan an li cem şaxa wî/wê ya welatî, bi şîfre, tên parastin. b) Şax belgeyê nade tu rêveberiyeke sêyem, ji bilî bi razîbûna nivîskî ya xwediyê belgeyê an bi biryareke dadgehî ya welatê xwe. c) Şax tenê kurtebêjeyê dişîne tomarê, ne belgeyê.

Xal 112 — Delîlên bêzanîn (zero-knowledge) — pêşeroj. Delîlên bêzanîn ji bo xurtkirina van rêzikan têne bikaranîn dema ku amade bin. Ew ne şerta îro ne û tune bûna wan ne kêmasiyeke vê mîmariyê ye; ew qonaxeke xurtkirinê ye û di bernameya xebatê de tê şopandin.

3. Organên dewletê li ser zincîrê

Xal 113 — Serok. Serok bi dengê welatiyan tê hilbijartin. Desthilatên wî/wê: tayînkirina serokwezîr, pêşniyara pênc kursiyên Dîwanê, û tayînkirinên ku hiqûqa dewletê dide wî/wê.

Xal 114 — Meclisa Dewletê. Meclisa Dewletê ji du sed û yek (201) kursiyan pêk tê; endamên wê bi dengê welatiyan, ji bo çar (4) salan, tên hilbijartin.

Xal 115 — Dîwan. a) Dîwan ji yanzdeh (11) endaman pêk tê: pênc (5) ji aliyê Serok ve tên tayînkirin, şeş (6) ji aliyê Meclisa Dewletê ve tên hilbijartin. Li ser tayînên Serok erêkirineke Meclisê nayê xwestin. b) Dem: neh (9) sal. c) Biryara Dîwanê bi du ji sêyan (2/3 — heşt ji yanzdehan) tê girtin. Dadgerekî bi tenê ne dadgeh e. d) Sedema vê parvekirinê: veqetandin bi xwe di dabeşkirinê de ye — her nîvê Dîwanê ji aliyê gövdeyeke ku nîvê din wê venêrî nake ve tê hilbijartin. e) Dîwan nikare referandûmekê betal bike. Gel jorîn e; dadwerî tenê bicihanînê venêrî dike.

Xal 116 — Tiki: sicîla yekane. a) Kî di kîjan makamê de ye, bi yek sicîlê — tikiyê — tê diyarkirin. Sicîleke duyem nayê girtin. b) Kursî tê rûniştin, nitêlî tê bidestxistin. Tikiyên makamê kursî ne; tikiyên nitêlî yên kesane ne û ji xebata kesê tên. c) Xwediyê makamekê ji potê welatiyan par nagire, ji ber ku makam berê xwedî budçeyekê ye. Meclis ji potê xwe, bi dengê xwe yê salane, tê xwedîkirin.

Xal 117 — Pîvana pêbaweriyê (trust). a) Pîvana pêbaweriyê ji çar çavkaniyan tê hesibandin: pişka girêdayî (staking), kefalet, perwerde, û tiki. Her çar li ser yek pîvanê tên normalîzekirin. b) Derî: heke pişka girêdayî sifir be, pêbawerî sifir e. Sedem: dewleteke bêyî aboriyê nikare tu tiştî bike. c) Gava welatîtî tê rakirin, puan tê jêbirin, ne cemidandin.

Xal 118 — Bordroya mehane. a) Her welatî li gorî puana xwe ya pêbaweriyê ji potê teşwîqê par digire. b) Lîsteya pêbaweriyê di dawiya heyamê de tê cemidandin: kesê ku zû daxwaz dike û kesê ku dereng daxwaz dike heman par digirin. c) Ji sedî deh (%10) ê her heyamê ji Meclisa Dewletê re ye, û ew li ser hejmara kursiyan (201) tê dabeşkirin, ne li ser hejmara kesên rûniştî — wekî din avêtina endamekî ji yên mayî re bi kêr bûya. Kursiya vala nayê daxwazkirin û di potê de dimîne.

Xal 119 — Însiyatîfa welatiyan. Rê: vekirin → piştgirî → destpêkirin → referandûm. Îmzeya piştgiriyê belaş e û ji bo her welatî yek e. Sedem: ûcret li ser mafekî makezagonî bihayekî datîne, û îmzeya duyem eşiga piştgiriyê dike pîvana hebûna pereyî, ne pîvana hejmara kesan.

4. Du sazî, du makam, bi prensîb yek kes

NÎŞEYA STATÛYA VÊ BEŞÊ — bi zanetî tê nivîsandin. Xalên 120–133 daxuyaniyeke siyasî ne, ne hukmên destûrî ne. Ew tu desthilatê nadin tu gövdeyeke derveyî. Hilbijartinên organên ÎCK bi tenê li gorî Xalên 33–100 têne kirin, û Destûrnameya ÎCK tu referansê nade PezkuwiChainê di hilbijartina organên xwe de. Meclîs serokê xwe bi îradeya xwe ya bêmerc û bêqeyd hildibijêre.

Xal 120 — Du sazî, ne yek sazî. a) ÎCK û PezkuwiChain du tiştên cuda ne. ÎCK komeleyeke sivîl a xwedî kesayetiya hiqûqî li Ewropayê ye; PezkuwiChain binyateke tomarê ye ku dewletên dîjîtal li ser ava dibin. b) Yekbûneke hiqûqî di navbera wan de tune ye. Makamê ÎCK makamekî komeleyê ye; makamê zincîrê makamekî dewletê ye. Ew du makamên cuda ne, di du sazîyên cuda de. c) Tiştê ku wan digihîne hev ne hiqûq e, prensîb e: bi prensîb, heman kes her du makaman digire.

Xal 121 — Prensîba yekbûnê (de facto). Prensîb ev e, û ew bi vê hevokê tê nivîsandin:

Heke kesek li PezkuwiChainê wek Serok bê hilbijartin, Meclîsa ÎCK dicive û wê kesê wek serokê xwe hildibijêre.

a) Meclîs vê yekê bi îradeya xwe dike. Tu xala Destûrnameyê wê mecbûr nake. b) Girêdana vê prensîbê siyasî ye, ne hiqûqî. Ew dişibe teamulên makezagonî yên Brîtanyayê: hêza wan ji yasayê nayê, ji lihevkirina siyasî ya domdar tê. c) Ev ne veşartinek e. Belge vê rewşê bi eşkereyî dinivîse, ji ber ku prensîbeke ku xwe wek hukmê hiqûqî nîşan dide, di dadgeha yekem de dişikê.

Xal 122 — Çima ev ne qelsî ye, hêz e. Sê sedem:

a) Pirsgirêka dadgeha qeydê namîne. Satzunga ku desthilata hilbijartinê nade tu gövdeyeke derveyî, bi paqijî tê qeydkirin. Satzunga ku dide — bi her şêweyî, "tesdîq dike û nikare red bike" jî tê de — heman kêmasiyê hildigire: ew jî devirkirina hilbijartinê ye. b) Kesayetiya hiqûqî ya serbixwe ya ÎCK li Ewropayê zirarê nabîne. Tevahiya qada tevgerê ya li Ewropayê — mal, peyman, doz, ehliyeta alîbûnê li ber saziyên YE — bi wê kesayetiyê ve girêdayî ye. Ew nayê xistin xetereyê ji bo hevokeke destûrî. c) Gövdeya ku bi tercîhê dişopîne, ji ya ku bi mecbûriyetê dişopîne meşrûtir e. Zincîr bi vî awayî gövdeyeke ku wê bi hilbijartina xwe pejirandiye distîne, ne gövdeyeke girêdayî.

Xal 123 — Genesis: encama hilbijartina ÎCK. a) Kursiyên destpêkê yên zincîrê — tikî, kurul, Root, û parlamentoya damezirandinê — ji aliyê endamên ÎCK ve tên dagirtin. b) Kî li ser kîjan kursiyê rûdine, bi hilbijartina ÎCK tê diyarkirin. Ev biryara ÎCK e li ser zincîreke ku ÎCK bi xwe ava kiriye; ew ne devirkirina desthilateke hundirîn e. c) Ev xala bingehîn e: genesis ne fermana damezrênerekî ye; ew encama hilbijartinekê ye. Dewlet bi tayînkirinê dest pê nake, bi dengdanê dest pê dike.

Xal 124 — Berê meşrûiyetê û zivirandina wê. Du sazî, du hilbijartin — lê rêza wan diguhere:

Di her du qonaxan de jî du hilbijartinên cuda hene û her yek ji wan ya sazîyeke cuda ye. Tiştê ku diguhere rêza wan e, ne hejmara wan.

Xal 125 — Mînak. Serokê/a ku ÎCK hilbijartiye, di genesisê de li kursiya Serok rûdine. Piştî ku hilbijartina Serok li ser zincîrê hate kirin, Meclîsa ÎCK dicive û kesê/a ku zincîr hilbijartiye wek serokê xwe hildibijêre. Du hilbijartin, du sazî, bi prensîb yek encam.

Xal 126 — Hilbijartin û tayînkirin: cudahiyeke daîmî. Ev cudahî ne demkî ye û sînorê wê sînorê ku zincîr bi xwe xêz kiriye ye:

a) Makamên bi hilbijartinê — piştî zivirandinê her tim bi rêya zincîrê tên dagirtin. b) Rolên bi tayînkirinê — ji aliyê ÎCK ve tên tayînkirin. Ev rolên îdarî û pîşeyî ne: Noter, Piştrastkar, Bernamenivîs, Wergêr, Hilbijartinkar, Qeydkar, Berdevk û yên wek wan.

Xal 127 — Kursiyên makezagonî: kurum tayîn nake, makam tayîn dike. a) Kursiyên makezagonî — SerokWeziran, wezîrên kabîneyê, endamên Dîwanê, Xezinedar, Balyoz — ji aliyê ÎCK ve wek kurumekê nayên tayînkirin. Tenê rêya makezagonî wan datîne. b) Ev ne nakokî ye: kesê/a ku bi prensîba Xal 121 hem serokê ÎCK e hem Serok e, van tayînkirinan bi sifetê Serokatiyê dike — ne bi sifetê serokatiya komeleyê. c) Ev incelî bingehîn e: desthilata kurumê û desthilata makamê ne heman tişt in. Bi vî awayî rêzika ku destê îdarî ji kursiyên kabîneyê dûr dixe tê parastin, û kursiyeke sexte nayê hilberandin — ji ber ku kursiya sexte puana pêbaweriyê ya kursiyeke rastîn hildigire.

Xal 128 — Rêzika deriyê yekane. Ji bo kursiyekî zincîrê di heman demê de du rêyên rûniştinê nabin vekirî: a) Berî zivirandinê, rêya hilbijartinê ya zincîrê ji bo wî kursiyî girtî ye. b) Piştî zivirandinê, rêya tayînkirinê ya ÎCK ji bo wî kursiyî digire. c) Sedem — ev ders ji zincîrê bi xwe tê: heke du şander hebin, yê dawî dinivîse serdikeve, û encam dibe nediyar. Encama nediyar ji her du rêyan xerabtir e.

Xal 129 — Eşika zivirandinê: li gorî kursiyê, ne bi giştî. a) Zivirandin ji bo her kursiyekî cuda çêdibe; ne hemû bi hev re. b) Eşik ev e: hilbijartina yekem a wî kursiyî li ser zincîrê hatiye temamkirin, û hejmara welatiyên piştrastkirî ji eşika ku ji bo wî kursiyî hatiye nivîsandin derbas bûye. c) Eşikên hejmarî di PÊVEK B de tên tomarkirin û tên weşandin.

Xal 130 — Zivirandin xweber e. a) Roja ku eşik tê dagirtin, rêza hilbijartinan bi xwe dizivire. Biryareke devirê ya cuda nayê xwestin. b) Sedem: desthilat bi sozdayînê naqede, bi avakirinê diqede. Desthilata ku bi soza "em ê wê rojê dev jê berdin" ve girêdayî be, dema xwe bi xwe nabîne. Desthilata ku bi eşikekê ve girêdayî be, roja eşikê xwe digire. c) Eşika dagirtî li ser zincîrê tê dîtin; kes ne mecbûr e wê bi bîr bîne. d) Ev xal xaleke sor e (Xal 87/8). Dirêjkirina wê binpêkirin e.

Xal 131 — Gövdeyên kollektîf nayên yekkirin. a) Kursiyên yekjimar bi prensîb yek kesî digirin; gövdeyên kollektîf nayên yekkirin. b) Sedem: Meclîsa ÎCK li ser delegeyên herêmên diyasporayê ava dibe; Meclisa Dewletê ya 201 kesî li ser dengê hemû welatiyan ava dibe. Ev du civatên dengderan ên cuda ne, û yekkirina wan nelihevdaneke civata dengderan çêdike. c) Rê: di genesisê de Meclîsa ÎCK parlamentoya damezirandinê datîne; piştre zincîr 201ê xwe hildibijêre, û Meclîsa ÎCK wek kamera diyasporayê didome. d) Kamera diyasporayê xwedî erkên Xal 38 e û nêrîna xwe li ser mijarên Asta 2 û Asta 3 dide.

Xal 132 — Tomara rîskê. a) Rîsk tê nivîsandin, nayê veşartin: berî zivirandinê, heke ÎCK bikeve destê aliyekî, ew alî tevahiya hikûmeta genesisê datîne. b) Loma xalên li dijî dest-danînê — mercê nelihevbûnê (Xal 46), zelaliya darayî (Xal 73), qedexeya fonan (Xal 74), û Divana Hakemiyê (Xal 49–55) — di vê guhertoyê de ne xemil in, hilgir in. Ew avaniya ku tevahiya qonaxa damezrandinê hildigire ne. c) Divana Hakemiyê di qonaxa berî zivirandinê de rapora xwe ya salane li ser rewşa van çar rêzikan diweşîne.

Xal 133 — Dirustiya derbarê sînorê prensîbê. a) Prensîba Xal 121 dikare bişikê: heke Meclîsa ÎCK rojekê kesê/a ku zincîr hilbijartiye hilnebijêre, tu cezayeke hiqûqî tune ye. b) Ev bi zanetî ye. Alternatîfa wê ew e ku ÎCK serxwebûna xwe ya hiqûqî winda bike — û ew serxwebûn bingehê tevahiya xebata Ewropayê ye (Xal 122/b). c) Belge vê valahiyê wek kêmasî venaşêre; ew wê wek tercîheke hişyar dinivîse. Prensîbeke siyasî ya eşkere, ji hukmekî hiqûqî yê betal çêtir e.

---