Du gövde, du yargeh

Înîsiyatîfa Civaka Kurd gövdeya endaman û dengê siyasî ye; lê karê wê bi axaftinê naqede. Ew e ku saziyên li pişt sepana ku zincîr hilberîne û netewe li welêt di jiyana rojane de bi kar tîne, ava dike. Sepanek bi tena serê xwe dibistanekê venake, dîplomayekê nade, mamosteyekî nagihîne; tiştê ku wê watedar dike sazîya li pişt wê ye.

Ya yekem a van saziyan perwerde ye. Ji dibistana seretayî heta zanîngehê, avaniyeke perwerdeyê ya serhêl û ji sînoran serbixwe — çimkî perwerdeya bi Kurdî li çar ji pênc dewletan an qedexe ye an jî ji bo nîşandanê ye, û li cihê ku zimanek nayê hînkirin, ew ziman di nav nifşekê de dadikeve asta zimanê malê. Ev sazî kadroyên xwe jî hildiberînin: mamoste, nivîskarê bernameyê û amadekarê îmtîhanan ji nav xwe digihînin û dixebitînin. Pîvana rastîn a sazîyeke perwerdeyê ne hejmara xwendekaran e, ew e ka dikare mamosteyê xwe bigihîne.

Ya duyem hebûna çandî ye, û li vir mesele ne bêriya paşerojê ye, xwedîtî ye. Hebûnên çand û folklora Kurdî hene ku hatine dizîn, bi navê dewletên dagirker hatine tomarkirin, bi navê yekî din ketine lîsteyên navneteweyî. Hebûnek di kêliya ku tê birin winda nabe; gava kes nemîne ku li hember îdiayê tomar bigire winda dibe. Karê sazîyê girtina vê tomarê, belgekirin, serlêdana tomara dijber û meşandina vê di nav usûlên mekanîzmayên çandî yên navneteweyî de ye. Projeyên hunerî û civakî pê re diçin — çimkî tiştê ku îspat dike çandek dijî ne arşîva wê ye, hilberîna wê ye.

Weqfa Pezkuwichain gerînendeyê binyatê ye. Karê wê yekkirina neteweya li welêt bi diasporayê re ye, ji sînoran serbixwe; û ev yekbûn ne hesteke razber a aidiyetê ye, herikîneke pîvanbar e.

Şêweya herî berbiçav ev e: ciwanekî li Diyarbekirê, gava bixwaze heqê xwe bide sazîyeke perwerdeyê ya li Almanyayê qeydkirî, îro an nikare bide, an neçarî navbeynkarekî biha dibe, an jî dayîna wî dibe tomareke siyasî ya tê şopandin. Di avaniyeke bi riya xwe de ev karûbarekî bi yek destlêdanê ye. Rakirina vê xişînê wek hêsaniyeke biçûk xuya dike; lê belê entegrasyon bi xwe tam ev e — çimkî tiştê ku neteweyekê yek dike ne hest e, danûstandina di navbera wan de ya ku dixebite ye.

Mekanîzmaya duyem xelatkirin e. Ciwanê ku perwerde digire, kursê temam dike, ji yekî din re dibe kefîl û para xwe dike, vê beşdariya xwe wek tiştekî ketiye tomarê hildigire. Gava beşdarî xuya bibe, dibe ku were xelatkirin, û xelat ne hereketek e, encameke sîstemê ye.

Û ya sêyem, parçeya herî xweser a vê sêwiranê ye: fînansekirina ciwanê ku hêza wî têrê nake. Bankek li rehînê dinêre; ciwanê ku rehîna wî tune nikare kredî bistîne, û rehîn tam ew tişt e ku yê feqîr xwedî nîne. Li vir tiştê ku lê tê nêrîn ne mal e, beşdariya qeydkirî ya ji neteweyê re ye — paşeroja perwerdeyê, sicîla kefaletê, erkên hilgirtî. Ev, rêça kredîyê berevajî dike: ciwanê ku mulk tune lê sicîl heye, dibe kesekî ku tê fînansekirin.

Û gerdûn digire. Ciwanê fînansekirî perwerdeya xwe temam dike; perwerde tomara wî bilind dike; tomara bilindbûyî hem vegerandina deynê mimkin dike hem kapasîteya ku dê ji ciwanê pişt re re veke mezin dike. Hewz li şûna ku li bexşa ji derve bisekine, ji mezûnên xwe tê xwarin. Ev tiştek e ku bi destûra tu dewletê ve girêdayî nîne û tu bank nikare bike — çimkî tu bank kalemeke rehînê ya bi navê "beşdariya ji neteweya xwe re" nas nake.

Hilbijartina yargehê ne tesadûf e. Ethereum Foundation, Cardano, Solana û Web3 Foundation jî li wir in. Sedem ev e: li gorî Art. 80 ZGB Stiftung di bin çavdêriya federal de ye, armanca wê nayê guhertin, û ew forma ku bank, veberhêner û rêzikdaner bêyî ravekirinê nas dikin e. Sazîyeke ku her carê forma xwe rave dike, wextê xwe ne li karê xwe, li ravekirinê xerc dike.

Û mesele di dawiyê de tê vir. Eger ev dewlet wekheviya li asta çavan nedin neteweya me, em ê bi xwe peyda bikin. Em ê dîplomayên bi derbasdariya navneteweyî bi xwe bigihînin ciwanên xwe, perwerdeya wan bi zimanê wan ê dayikê em ê bi xwe peyda bikin. Teknolojî derfetê dide me ku em vê kaxezê ji destê wan dewletan derxin: bernameyek bi erdnîgariyê ve girêdayî nîne, salona îmtîhanê bi avahiyekê ve girêdayî nîne, hevwateyek bi akredîtasyonê ve girêdayî ye — û akredîtasyon dikare li cihekî ku di bin çavdêriya tu ji van pênc dewletan de nîne were girtin.

Encama vê ne yekalî ye. Gava dewletek red bike ku ciwanekî di nav sînorên xwe de bi zimanê wî yê dayikê perwerde bike, wê perwerdeyê yekî din dide. Ew ciwan dîploma xwe ji cihekî din digire, heqê xwe cihekî din dide, û di kêliya ku bibe xwedî nitêlî, cihê ku diçiyê jî cihekî din e. Dewlet du tiştan bi hev re winda dike: mirovê ku ji ber ku negihandiye winda kiriye, û pereyê ku ji ber ku qet negirtiye winda kiriye.

An em ê li asta çavan wekhev bin, an jî bihayê wê giran be ji yê ku wekheviyê nade. Hem ciwanên xwe yên perwerdekirî didin derve, hem jî her sal bi mîlyonan dolar dahata wan a bi valûtê diherike derve. Daxwazkirin daxwaznameyek e; biha danûstandinek e.