Nexşerêya Stratejîk a Demdirêj a Gelê Kurd

Beşa herî mezin a edebiyata neteweyên bêdewlet, bi vê re eleqedar e ka gelek bêdewletiya xwe çawa dijî. Xema vê nivîsê hinekî cuda ye: ew bi vê re eleqedar e ka tevgereke bêdewlet, çavkaniya xwe ya sînordar li kîjan şêweya têkoşînê veberhênan dike. Gava mirov bi vî çavî li dîroka tevgera siyasî ya Kurd dinêre, tabloyeke bi awayekî nerihet lihevhatî derdikeve. Beşa herî mezin a enerjiyê li wê qadê hatiye xerckirin ku dewlet lê herî bihêz e — kontrola erdê û hêza çekdarî — û li hember vê, qadên ku bêyî kontrola erdê jî tên avakirin, ango domdariya sazîyî, xweserîya darayî û pêbaweriya kirdeyî, li paş ma. Divê ji destpêkê bê gotin: ev ne daxuyaniyeke alîgiriya siyasî ye, hewldaneke xwendinê ya analîtîk e li ser hilbijartina amûran; û wek ku em ê li dawiyê bibînin, teza bi xwe jî li xaleke divê bê rastkirin.

Têgeha "neteweya bêdewlet" cara yekem di 1983an de ji aliyê Jacques Leruez ve, ji bo ravekirina rewşa ecêb a Skoçyayê di nav Keyaniya Yekbûyî de hate bikaranîn: nasnameyeke neteweyî ya bihêz, lê amûreke dewletê ya ku wê hilgire tune. Kurd belkî nimûneya herî zêde nîqaşkirî ya vê kategoriyê ne, û koka wê xwe dispêre dîrokeke gelekî zelal. Herêmeke Kurd a xweser ku Peymana Sèvres a 1920an di nav îhtîmalan de hiştibû, sê sal şûnda bi Lozanê re bi tevahî ji ser masê rabû. Ev dabeşbûn bi gelemperî li ser çar dewletan tê vegotin — Tirkiye, Îran, Iraq, Sûriye — lê hejmara temam pênc e. Uyezda Kurdistanê ya ku di navbera 1923–1929an de li nav Komara Sosyalîst a Sovyetê ya Azerbaycanê hate avakirin û paşê bêdeng hate rakirin, ango Kurdistana Sor, hem nimûneyeke dîrokî ye hem jî rejîmeke serweriyê ya pêncem e ku îro jî nifûseke Kurd dihewîne. Nejimartina wê, tê wê wateyê ku em yek ji kelekên xwe yên hiqûqî jî nabînin.

Pirsa ku em dixwazin bikin sade ye: ma tevgerê amûrên ku vê dezavantaja pir-cepheyî sivik bikin hilbijart, an amûrên ku wê dezavantajê hê zêdetir berbiçav dikin?

Berî ku em derbasî bersivê bibin, divê em dewletê perçe bikin. Pênaseya klasîk a Weber, dewletê wek sazîya ku li ser erdekî diyar tekeliya bikaranîna hêza fizîkî ya rewa di destê xwe de digire, tarîf dike. Lê ev tekelî tenê lingekî hêza dewletê ye. Sê lingên din bi gelemperî ji ber çavan direvin: naskirina hiqûqî ya navneteweyî — endamtiya Neteweyên Yekbûyî, şiyana peymankirinê, temsîla dîplomatîk; serweriya darayî — berhevkirina bacê, çapkirina pereyan, banka navendî, gihîştina kredîya navneteweyî; û domdariya sazîyî, ango avahiyeke ku bi mirin an girtina serokekî naşikê, ku xwe li ser burokrasî û arşîvê ji nû ve hildiberîne.

Li vir asîmetriyek heye ku divê ji ber çavan nerevî: ji van çar kartan tenê yek — kontrola erdê — bi çekê tê bidestxistin. Sê yên din, bêyî ku dest bidin erdê jî tên avakirin. Xefika ku tevgerên bêdewlet pir caran tê de dikevin, tam ev e: hema hema hemû enerjiyê li karta herî biha û herî kêm bidestxistî veberhênan dikin û sê yên din datînin plana duyem.

Girîngîdana li ser tekfa erd û çekê, tevgerê rasterast dikişîne wê qadê ku dewlet lê herî bihêz e. Têgeha "xefika erdî" ya ku John Agnew tarîf kiriye vê yekê baş kurt dike: pênasekirina meşrûiyetê tenê li ser kontrola erdê, aktorê tam di wê şêweya têkoşînê de girtî dihêle ku ew lê herî lawaz e. Lawaziyeke duyem, girêdana domdariya sazîyî bi kesekî ve ye. Modela serokê yekane yê karîzmatîk di demeke kurt de hêza seferberiyê zêde dike; lê di dirêjahiya demê de bi girtina serok tevahiya rêça tevgerê dihejîne û di bingehê de hesta "ji me nehat pirsîn" daîmî dike. Ya sêyem, yekîtiya doktrînê ye: pênc rejîmên hiqûqî yên cuda pênc amûrên cuda dixwazin, lê tevgerê ev cudahî ne wek derfeta cûrbecûrkirinê, wek pêkanîna yek doktrînê li pênc qadan hesiband. Lê belê dabeşbûn ne tenê lawazî ye; ew di heman demê de pênc hewldanên serbixwe ne. Windakirin li qadekê sê yên din nasekinîne.

Ya çarem, ketina çarenûsê di destê yekî din de ye. Nimûneya herî nû û herî bi êş di navbera 2019–2026an de hate jiyîn: hevkariyeke ewlehiyê ku nêzîkî 2,2 mîlyar dolar alavên piştgiriyê wergirtibû, zêdetirî heşt hezar endamên wê hatibûn perwerdekirin, û xîlafetek li ser erdê têk biribû, di nav hijdeh mehan de hate hilweşandin û di berdêla wê de tu misogeriya destûrî nehate wergirtin. Encama ku ji vir derdikeve zelal e û hevoka herî tûj a vê nivîsê ye: xwîn nabe peyman; tenê peyman dibe peyman. Hevkariyên ewlehiyê gava tehdîd diqede diqedin, çimkî tiştê wan li ser piyan dihêle tehdîda hevpar e; têkiliyên bazirganî û sazîyî xwedî mantiqeke xwe ya nûkirinê ne.

Vê analîzê veqetandineke naskirî tîne bîra me: serweriya hiqûqî û serweriya kirdeyî. Veqetandin rast e û bikêrhatî ye. Lê encama ku bi gelemperî jê tê derxistin — pêşî pêbaweriya kirdeyî nîşan bide, paşê naskirin bê — bi delîlan nayê piştgirîkirin. Reşnivîsa yekem a vê nivîsê jî vê encamê dihewand; divê bê rastkirin, çimkî tam li vir e ku rêça stratejiyê tê diyarkirin.

Somaliland bi gelemperî wek delîlê vê tezê tê pêşkêşkirin. Lê gava bi baldarî tê xwendin, ew tam berevajiyê nîşan dide. Di dawiya sî û çar salan de hejmara naskirinên ji aliyê dewletên endamên Neteweyên Yekbûyî yek e, û ew jî di berdêla baregeheke leşkerî de hat. Zêdetir: ev naskirina yekane duyemîn nasker nekişand, lê civîneke lezgîn a Konseya Ewlehiyê hilberand. Heman şêwe li deverên din jî tê dîtin. Dewleta paralel a ku Kosova di navbera 1990–2008an de ava kir — dibistan, tenduristî, bac, hilbijartin — di hijdeh salan de sifir statû hilberand; serxwebûn piştî destwerdana leşkerî hat. Filistîn doza ku herî zêde hejmara naskirinê heye ye, û li erdê ya ku herî hindik destkeft heye ye. Taywan bi yanzdeh naskirinan hebûna nenaskirî ya herî kirdeyî ya dinyayê ye.

Rastkirina ku ji vir derdikeve ev e: kapasîteya kirdeyî naskirinê hilnaberîne; hêza danûstandinê hilberîne. Û naskirin ne kartek e ku tê avakirin, kartek e ku gava nedan biha bibe tê dayîn. Ev, me neçar dike ku em nexşeya çar kartan ji nû ve bixwînin. Erd nayê bidestxistin. Naskirin nayê avakirin — ew encam e, ne têketin. Paş de kartek dimîne ku bi tevahî di destê me de ye, domdariya sazîyî; û kartek ku beşek di destê me de ye lê bi tena serê xwe hêza danûstandinê hilberîne, kapasîteya kirdeyî-darayî.

Ezmûna Estonyayê di vê çarçoveyê de pir tê gotin û bi beşekî xelet tê gotin. Bernameya e-Residency bi rastî jî qatek aidiyeta sazîyî ya ne li ser erdê ava kiriye; lê divê bê dîtin ku ev berhema dewleteke ku jixwe serwer e ye û qezenca wê diçe wê dewletê; ne welatîtî, ne mafê rûniştinê, ne muqîmiya bacê dide. Ji bo aktoreke bêdewlet, beşa ku tê veguhastin ne e-Residency e, peymana balyozxaneya daneyan e ku Estonyayê di 2017an de bi Lûksembûrgê re îmze kir: tomarên krîtîk ên dewletê — sicîla nifûsê, tapû, tomarên dadgehê û rojnameya fermî — bi awayekî ku di rewşeke ku birêvebirina ji nav sînorên welêt ne mimkin be jî bixebite, li derveyî welêt tên parastin. Û mekanîzmaya li vir ne teknolojî ye, peyman e.

Heman dîsîplîn ji bo fikra "dewleta torê" jî pêwîst e. Ev model, ku li şûna cîranîya cografî xwe dispêre hevrêziya dîjîtal, bi rastî tiştekî nû aniye nîqaşê. Lê belê sicîla empîrîk pir li paş îdiayê ye. Destpêkirina neteweya dilxwazî ya herî naskirî ya li ser zincîrê di 2022yan de xebata xwe rawestand; mîkro-dewleteke îlankirî di deh salan de sifir naskirin û sifir niştecihê daîmî hilberand; hewldanên niştecihbûna li ser deryayê li avên navneteweyî tu tişt ava nekirin; û ceribandina herêma dadwerî ya taybet a herî pêşketî du hezar niştecih û dozeke tehkîmê ya zêdetirî deh mîlyar dolar hilberand. Qezenca pîvandî ya kategoriyê sifir e. Ev nayê wê wateyê ku sazîbûna dîjîtal bênirx e; tê wê wateyê ku ew gava bi îdiaya serweriyê re tê hev, bênirx dibe.

Divê edebiyata neteweyên dabeşbûyî jî li vê tabloyê bê zêdekirin. Almanya di yanzdeh mehan de yek bû, lê tiştê ku yekbûnê hilberand ne amadekarî bû, vekişîna patronî bû; amadekarî diyar kir ku çi dê di kêliya hilweşînê de bê avakirin. Viyetnam bi fetha leşkerî yek bû. Kore heftê û pênc salan yek nebû. Di tu yek ji van dozan de parêzvaniya diasporayê bi tena serê xwe yekbûn hilneberand. Encama ji bo Kurdan ev e: senaryoya yekbûnê hilweşîna pênc dewletan bi hev re dixwaze û di demeke pêşbînkirî de îhtîmala wê nizm e. Stratejî nikare li ser vê bê avakirin; lê heke ew senaryo pêk were, neamadebûn jî nayê efûkirin. Ev her du li hev nakin: amadekarî ne îhtîmalê, lêçûnê kêm dike.

Banê rastîn ne serxwebûn e, xweseriya bi misogerî girêdayî ye. Modela Tîrola Başûr dixebite çimkî Peymana 1946an bi Peymana Aştiyê ya Parîsê ya 1947an ve hate girêdan, Statuya 1972an nêzîkî ji sedî nod ê bacê li herêmê hişt, û peymana Awistirya–Îtalya ya 1971ê nakokiyan bi Dadgeha Navneteweyî ya Edaletê ve girê da. Modela Ålandê dixebite çimkî Qanûna Xweseriyê bêyî razîbûna parlementoya herêmê nayê guhertin û ev kilîta hundirîn, bi protokoleke ku li Peymana Tevlêbûna Yekîtiya Ewropayê ya Fînlandiyayê hatiye zêdekirin, ji derve jî hatiye tomarkirin. Di her du dozan de jî tiştê ku domdariyê hilberîne lêdana kilîta razîbûnê ya hundirîn bi tomara derveyî re ye — û di her duyan de jî dewleteke xizm heye ku tomara derveyî hildigire.

Kurdan dewleteke xizm tune ye. Ev valahiya di navenda her stratejiyeke xweseriyê de ye û bi gelemperî bêyî ku navê wê bê danîn tê derbaskirin. Lê garantor ne dewletek e, erkek e, û dikare li sê parçeyan bê veqetandin: organeke ku binpêkirinê bi awayekî tê jimartin tespît dike, xwedîmafek ku tespîtê dikare bibe forumeke girêdayî, û komeke encaman ku li binpêkirinê biha datîne. Tiştê ku Awistiryayê li Tîrola Başûr kir, kombûna van herduyan di yek bedenê de ye. Heke dewleta xizm tune be, ev sê dikarin bên veqetandin û li hilgirên cuda bên belavkirin — û ev ne îhtîmaleke teorîk e, sêwiraneke bi nimûne ye. Di Peymana Memel a 1924an de garantor Keyaniya Yekbûyî, Fransa, Îtalya û Japonya bûn; tu yek ji wan dewleta xizm nebû û di 1932yan de li Dadgeha Daîmî ya Edaletê doz vekirin û bi beşekî bi ser ketin. Di pêvajoya aştiyê ya Bangsamoro de organa garantoriyê ji çar dewlet û çar rêxistinên civaka sivîl pêk dihat. Û pêşketina herî girîng a deh salên dawî ev e: li ser klozên nakokiyê yên peymanên gelemperî yên pir-alî, dewletên sêyem ên nezerardîtî dikarin doz vekin.

Ev, pêşniyara "sê kartên derveyî erdê ava bike" ji şîreteke razber derdixe û dike envanterek berbiçav. Mekanîzmaya danezana di navbera dewletan de ya Peymana Ji Holê Rakirina Her Cure Cudakariya Nijadî ji her pênc dewletan re vekirî ye û tu şert nikare wê bigire. Tirkiye di 2006an de bû aliyê Protokola Yekem a Îhtiyarî ya Peymana Navneteweyî ya Mafên Medenî û Siyasî. Îran li klozê Dadgehê yê heman peymanê şert danenîne — dewleta ku bi hiqûqî herî girtî xuya dike, ji bo biryareke dadgeheke navneteweyî ya girêdayî ya herî vekirî ye. Xala 44an a Lozanê, li ser Xala 37an a Statuya Dadgehê, hê jî rêyeke bikêrhatî pêşkêş dike û ji ber ku mafê dozê dide dewletên îmzeker, razîbûna dewleta hedef bêpêdivî dike. Tirkiye û Azerbaycan endamên Konseya Ewropayê ne. Tu yek ji van bi tena serê xwe biryardar nîne; berhevoka wan xêzeke lêçûnê ye.

Bikaranîna vê envanterê bi hilbijartina rast a forma hiqûqî ve girêdayî ye. Îçtîhada Dadgeha Mafên Mirovan a Ewropayê ya sala 2009an, girtina rêxistineke ku dikare bi aktoreke çekdar re bê girêdan pejirand û di nav sedemên qebûlkirî de red kirina şermezarkirina êrîşan jî hejmart. Di 2022yan de dadgeheke Amerîkî avaniyeke rêveberiyê ya ne-fermî wek komeleyeke neqeydkirî hesiband û endam bi şexsî berpirs girtin. Û meşandina bi hev re ya statuya kêrhatina giştî bi parêzvaniya siyasî re, di hiqûqa Almanyayê de bi biryareke sala 2019an fiîlen ne mimkin bû. Encam: domdariya sazîyî, gava forma hiqûqî bi rastî nayê hilbijartin, nayê avakirin — û forma hiqûqî fonksiyoneke rasterast a gotara siyasî ye.

Divê sînorên tezê jî bên gotin. Serweriya kirdeyî pirsgirêka ewlehiyê ji holê ranake; pêşînahiyê diguhere. Sazîbûna dîjîtal, ji bo nifûseke di bin rejîmên zordar de rîska çavdêrî û hedefnîşankirinê zêde dike. Ev nakokî rastîn e lê bêçare nîne; bersiv ev e ku mirov hedefa şefafiyetê biguhere: kirin eşkere ye, kes ne eşkere ye. Deng, xerc û biryar dikarin bi tevahî bên jimartin, lê nasnameya ku tomar hildigire dikare ne navek, jimarek be; ji belgeyan tenê kurtebêjeya krîptografîk diçe defterê. Di avaniyeke wusa de rêveberiyeke dijmin dibîne ku "jimara tomarê 4271 dengê erê daye" lê navê wê nabîne. Parastin ji veşartina kirinê nayê; ji vê tê ku nasname jimarek e.

Di dawiyê de, parêzvanên teoriya klasîk a serweriyê bi heq dikarin bipirsin: ma sîstema navneteweyî hê jî ne dewlet-navendî ye? Erê, wusa ye. Serweriya kirdeyî li vir ne wek çareseriya dawî, wek stratejiyeke navbênî tê pêşniyarkirin — yek ku lêçûna bêdewletiyê kêm dike û qalibê ku dê gava pace vebe were dagirtin amade dihêle. Ku Estonyayê di 1992yan de karî Qanûna Welatîtiyê vegerîne rewşa 1940î û pirsa "kî welatî ye" pêncî û yek sal şûnda di rojekê de çareser bike, encama pîvandî ya vê stratejiya navbênî ye — û ne encameke ku were biçûkxistin.

Gava mirov vedigere li hilbijartina amûran a tevgera siyasî ya Kurd dinêre, tablo ev e: li beşa herî biha û herî kêm bidestxistî ya bêdewletiyê veberhênaneke bêpîvan hatiye kirin, û beşên ku bêyî kontrola erdê tên avakirin li paş man. Tomara berawirdî nîşan dide ku ev tekfa duyem qadeke domdartir û kêmtir bi guhertina berjewendiyên hêzên derveyî ve girêdayî pêşkêş dike. Lê heman tomar nîşan dide ku ew qad bi xwe nabe naskirin. Loma divê aqlê stratejîk bi xwe ji nû ve bê formulekirin.

Û li vir divê pirseke din bê kirin: ev avanî dê li ku bê avakirin? Di dîroka Kurdan de çiya tu carî wêneyekî romantîk nebû; ew yargeh bû ku tiştê li deştê nedihate gotin lê dihate gotin, tiştê li deştê nedihate kirin lê dihate kirin. Ne ji ber ku destê dewletê negihîşt wir, lê ji ber ku rêzikên wê derê cuda bûn. Di serdema nûjen de tiştê ku wî erkî dibîne ne bilindahî ye, dezgeha hiqûqî ye — û ji bo Kurdan navê wê dezgehê diaspora ye.

Yek hevok bes e ku nîşan bide çima ev ne teselî, stratejî ye. Li tu yek ji pênc dewletan, li tu belgeyeke damezrandinê nikare bê nivîsandin "meclîsa neteweyî ya Kurd"; di kêliya ku bê nivîsandin ew belge ji belgeyeke rêxistinbûnê derdikeve û dibe pêveka îddîanameyekê. Heman gotin, di tuzûka komeleyeke li Almanyayê qeydkirî de, wek hukmekî ku hilbijartina organên endamên wê birêve dibe, bi tevahî hiqûqî ye. Kirin heman kirin e; nav heman nav e; tiştê ku diguhere tenê ev e: belge di kîjan dezgeha hiqûqî de tê xwendin. "Negotinbariya" ku lêçûna herî mezin a neteweyeke bêdewlet e, bi guhertina yargehê ji holê radibe — û bihayê vê sifir e.

Encama ji vir, xwendina berbelav a ku li diasporayê wek windahî an wek yedek dinêre, berevajî dike. Diaspora beşa yekane ye ku dikare wî tiştî bike ku beşên din ên neteweyê nikarin bikin: beşa ku dikare sazîyê ava bike. Domdariya sazîyî ya ku li tu yek ji pênc dewletan ne mimkin e, li wir îro, bêyî destûr xwestin, bi qeydkirinê tê avakirin.

Mimkin e ku mirov hemû analîza heta vir di sê rêzan de kurt bike.

Erd — nayê bidestxistin. Peydebûna li dû wê me dikişîne wê qadê ku dewlet lê herî bihêz e; ferqa di navbera artêş, îstîxbarat, tora hevpeymaniyê û kûrahiya darayî ya dewletê û me de avanî ye, ne ferqeke ku tê girtin.

Daxwaza naskirinê — encam e, ne têketin. Nayê avakirin, tê dayîn; û gava nedan biha bibe tê dayîn. Her çavkaniya ku wê hedef digire, diçe cihekî ku encamê hilnaberîne.

Paş de kartek dimîne û ew kart îro, bêyî ku bi destûra kesî ve girêdayî be, tê lîstin.

Domdarî — karta yekane ya ku bi tevahî di destê me de ye.

Estonyayê di 1992yan de Qanûna Welatîtiyê vegerand rewşa 1940î; welatiyên berî 1940î û neviyên wan wek kesên ku welatîtiya xwe tu carî winda nekirine hatin hesibandin û pirsa "kî welatî ye" pêncî û yek sal şûnda di rojekê de hate çareserkirin. Hikûmeta sirgûnê serxwebûn hilneberand — hilweşîna Yekîtiya Sovyetê hilberand. Tiştê ku hikûmeta sirgûnê kir cuda bû û biçûktir xuya dikir: qalibê ku dê di kêliya hilweşînê de were dagirtin amade hiştin. Pêncî û yek salan tomar bêyî xerabûn hilgirtin, kursî diyarkirî hiştin, domdariya hiqûqî neqetandin.

Qalib paceyê venake. Lê gava pace vebe, tiştê ku dê neyê danûstandin ji berê ve sabît dike — û di tomara dîrokî de, tiştê yekane ye ku neteweyeke bêdewlet di destê xwe de digire û bi tena serê xwe, bêyî girêdana bi tu îradeya derveyî ve, dikare hilberîne.

Domdarî karta yekane bû ku bi tevahî di destê me de ye. Loma pirsa esasî ev e ka em ê wê çawa bi kar bînin; çimkî lîstina bêfêde ya karta yekane, ji nelîstinê ne cuda ye.

Refleksa yekem çatiyeke yekane ye: yek sazî, yek nav, yek deng. Ev refleks şaş e, û sedema şaşiyê ne îdeolojîk, avanî ye.

Tevgereke neteweyî du erkan hildigire, û ev her du şertên hev xera dikin.

Ya yekem divê xuya be. Ew temsîl dike, maf dixwaze, muxatab digere, daxuyaniyan dide, û gava pêwîst be aciz dike. Hebûna wê bi dengê wê tê pîvandin; di kêliya ku bêdeng bibe, tê nehesibandin.

Ya duyem divê bêdeng be. Divê hesabê bankê veke, ji çavdêriya salane derbas bibe, bi pêşkêşkaran re peymanê girê bide, û li ser maseya tu rêzikdanerî nîşana pirsê nehêle. Serkeftina wê bi vê tê pîvandin ku li ser wê pirs nayên kirin.

Gava her du di yek kesayetiya hiqûqî de kom bibin, ya yekem zirxê ya duyem dixwe. Her hevoka siyasî ya ku xuyabûn hildiberîne, dikeve dosyaya aliyê ku divê bêdeng be, wek nîşana pirsekê; û gava ew dosya rojekê tê ber bankagerekî, çavdêrekî an dozgerekî, serkeftina siyasî ya tevgerê dibe sedema mirina wê ya sazîyî. Loma veqetandin ne dubendî ye, sêwirana zirxekê ye.

Qata yekem a vê sêwiranê Înîsiyatîfa Civaka Kurd e. Ew li Almanyayê tê avakirin, çimkî li wir qeydkirina endaman, hilbijartina organan û axaftina bi navê xwe, ji bo komeleyekê karûbarekî asayî yê hiqûqê ye. Ew tora têkiliyên siyasî û dîplomatîk pêş dixe; li ber saziyên Ewropayê destpêşxeriyan dike; bi ofîsên welatan bi mirovan re digihîje; û tiştê ku li tu yek ji pênc dewletan nayê gotin, di tuzûka xwe de wek hukmekî asayî dinivîse.

Lê belê dema van hemûyan dike, hewcedariya wê bi tiştekî heye û ew tişt bi xwe nikare hilberîne: giraniyeke ku tê piştrastkirin. Komeleyek dikare bibêje ku çend kesan temsîl dike; lê gotin, li ber muxatabî, ne hejmar e. Ji bo ku bikaribe li pişt hêza gelekî ji çil mîlyonî zêdetir rawestîne, divê ew hêz qeydkirî, jimarbar û ji derve venêrbar be. Deftereke endaman bi tena serê xwe vê pêk nayîne; çimkî heke yê ku defterê digire bikaribe wê biguhere, defter ne delîl e, îdia ye.

Qata duyem a zirxê tam li vir dikeve dewrê.

PezkuwiChain ji aliyê weqfeke ku li Gurcistan û Swîsreyê di qonaxa avakirinê de ye ve tê parastin. Hilbijartina yargehê ne tesadûf e: Swîsre ji bo saziyên ku binyata zincîrê hildigirin, hem çarçoveya hiqûqî hem naskirina sazîyî lê rûniştî ye; ew forma ku bank, veberhêner û rêzikdaner bêyî ravekirinê nas dikin e. Ku sazî neçar nemîne her carê xwe rave bike, rasterast qezenca wextê û pêbaweriyê ye.

Zincîr tiştê ku komele nikare bike, dike. Kurdên li herderê dinyayê li ser tomareke yekane ya piştrastkirî bi hev ve girê dide — nasname ne wek nav, wek jimar. Ji gelekî li pênc perçeyan belavbûyî re derfetê dide ku bi hev re têkiliya aborî deynin, çavkanî veguhezînin û avahiyên hevpar fînanse bikin, û dema vê dikin, ne girêdayî saziyên ku dikarin wan derxin be.

Ev hevoka dawî ne hilbijartinek e, pêwîstiyeke pîvandî ye. Pîvanên di nav saziyên parêzvaniyê yên li sirgûnê de nîşan didin ku zêdetirî nîvê saziyan pirsgirêka gihîştina bankê dijîn. Û ev ne tenê şêweya êrîşê ya herî muhtemel e; herwiha ya herî kêm dozbar e. Girtina komeleyekê dibe manşet, tê ber dadgehê, tê parastin; li hember girtina bêdeng a hesabekî ne doz heye ne jî mecbûriyeta ravekirinê. Xwedîbûna riya darayî ya xwe, bersiva avanî ya yekane ya vê êrîşê ye.

Pezkuwi Foundation li ser vê rayê peymanên jîr pêş dixe: tomara aidat û bexşê, birêvebirina fonên hevpar, belavkirina otomatîk a berdêla xizmetan. Bi vî awayî teknolojî dibe tiştekî ku gel nêzîkî sazîyê dike — ne wek nîşaneke aidiyetê, wek binyateke ku di jiyana rojane ya mirov de bi kêr tê. Û ev nêzîkbûn ne yek alî ye: hejmara piştrastkirî ya ku zincîr hilberîne, giraniya rastîn a yekane ye ku komele dikare li Brukselê an Strazburgê deyne ser masê.

Bi vî awayî du kesayetiyên hiqûqî ne dubendiya tevgerê, du qatên yek zirxî dibin. Yek diaxive û xuya dibe; ya din tomar dike û hildigire. Heke ya yekem bê bêdengkirin, ya duyem tomarê diparêze; heke ya duyem bê astengkirin, ya yekem bi kesayetiya xwe ya hiqûqî li ser piyan dimîne. Tu êrîş nikare herduyan di heman demê de û bi heman sedemê bixe — çimkî ew her du di heman dezgeha hiqûqî de, bi heman şêweyê û bi heman zimanî nînin. Armanca tevahiya veqetandinê ev e.

Qezenca esasî ya van du qatan ne berhevoka tiştên ku ji hev cuda dikin e; ew tişt e ku ji hevkirina wan a li ser heman kesî derdikeve.

Li aliyekî hilbijartinek heye ku Kurdên li herderê dinyayê tê de beşdar dibin, encama wê paşê nayê guhertin û ji derve tê jimartin. Li aliyê din hilbijartineke civîna giştî ya ku li gorî hiqûqa komeleyan a Almanyayê dixebite, protokola wê tê girtin û ji çavdêriyê re vekirî ye. Gava her du heman kesî hilbijêrin, meşrûiyeta ducar derdikeve — û ev ne berhevoka du meşrûiyetan e, girtina valahiya yekê ji aliyê ya din ve ye.

Çimkî her yek bi tena serê xwe tê red kirin. Pirsa ku ji kesekî tenê li ser zincîrê hilbijartî tê kirin diyar e: ev mirov kî ne, jimartin kê kir, kîjan hiqûq vê nas dike? Pirsa ku ji kesekî tenê di civîna giştî ya komeleyekê de hilbijartî tê kirin jî diyar e: serokê çend hezar endamên li Ewropayê qeydkirî, çawa bi navê çil mîlyonî diaxive? Pirsa yekem hiqûqa Almanyayê bersiv dide; pirsa duyem hejmara zincîrê bersiv dide. Bi tena serê xwe her du nayên parastin; bi hev re her du tên parastin.

Baş e, ev meşrûiyeta ducar çi hilberîne?

Dibe ku naskirinê hilneberîne; li gorî tomarê nabe ku were hêvîkirin jî. Lê du tiştan bê guman hilberîne.

Ya yekem yekîtiya hundirîn e, û ev ne xelata teseliyê ye. Di tomara berawirdî de tiştê ku tevgerên bêdewlet diqedîne piranî ne derbeya ji derve ye, bêbersivmayîna pirsa "kî diaxive" ye; parçebûn her tim ji yekbûnê zûtir e. Mandateke yekane ya piştrastkirî, mekanîzmaya yekane ye ku wê pirsê digire bêyî ku pêwîst be partiyek wê bi ser bikeve — çimkî bersivê ne hizbek, tomareke jimarbar dide.

Ya duyem û ya girîngtir: muxatab hilberîne. Îro her yek ji pênc dewletan dikare mesela Kurd wek pirsgirêkeke hundirîn a ku li derve bersiva wê tune bihesibîne; çimkî li hemberî wê aliyekî ku bikaribe tiştekî teslîm bike û xwedî desthilata piştrastkirî be tune ye. Di kêliya ku alîyekî wusa derkeve, hevkêşe diguhere. Konuma Kurd, di reqabeta wan dewletan a bi hev re û bi hevrikên herêmî re de, dibe kartek ku tê lîstin. Dewleta ku muxatabgirtinê red dike, neçar dimîne temaşe bike ku hevrikê wê muxatab digire; û ev temaşekirin bi tena serê xwe lêçûnek e.

Va ye "şûrê ku li ser serê wan dihejîne" li vir dikeve dewrê, û tam bi vê wateyê: ev şûr kesî nabire. Tiştê ku dike, konuma Kurd ji daneyeke sabît derxistin û kirin guherbar e. Nehesibandina daneyeke sabît belaş e; bihayê nehesibandina karteke guherbar, lîstina wê ji aliyê hevrikî ve ye.

Û ev, li tevahiya stratejiyê bêkêmasî rûdine. Em wekheviyê naxwazin; em nedana wê biha dikin. Mandata piştrastkirî, tiştê yekem e ku ji bo avakirina wî bihayî pêwîst e — çimkî biha tenê li tiştekî ku kiryarê wî hebe tê danîn, û kiryar berî ku li hember xwe kesekî ku dikare teslîm bike bibîne, li ser masa danûstandinê rûnanê.

Înîsiyatîfa Civaka Kurd gövdeya endaman û dengê siyasî ye; lê karê wê bi axaftinê naqede. Ew e ku saziyên li pişt sepana ku zincîr hilberîne û netewe li welêt di jiyana rojane de bi kar tîne, ava dike. Sepanek bi tena serê xwe dibistanekê venake, dîplomayekê nade, mamosteyekî nagihîne; tiştê ku wê watedar dike sazîya li pişt wê ye.

Ya yekem a van saziyan perwerde ye. Ji dibistana seretayî heta zanîngehê, avaniyeke perwerdeyê ya serhêl û ji sînoran serbixwe — çimkî perwerdeya bi Kurdî li çar ji pênc dewletan an qedexe ye an jî ji bo nîşandanê ye, û li cihê ku zimanek nayê hînkirin, ew ziman di nav nifşekê de dadikeve asta zimanê malê. Ev sazî kadroyên xwe jî hildiberînin: mamoste, nivîskarê bernameyê û amadekarê îmtîhanan ji nav xwe digihînin û dixebitînin. Pîvana rastîn a sazîyeke perwerdeyê ne hejmara xwendekaran e, ew e ka dikare mamosteyê xwe bigihîne.

Ya duyem hebûna çandî ye, û li vir mesele ne bêriya paşerojê ye, xwedîtî ye. Hebûnên çand û folklora Kurdî hene ku hatine dizîn, bi navê dewletên dagirker hatine tomarkirin, bi navê yekî din ketine lîsteyên navneteweyî. Hebûnek di kêliya ku tê birin winda nabe; gava kes nemîne ku li hember îdiayê tomar bigire winda dibe. Karê sazîyê girtina vê tomarê, belgekirin, serlêdana tomara dijber û meşandina vê di nav usûlên mekanîzmayên çandî yên navneteweyî de ye. Projeyên hunerî û civakî pê re diçin — çimkî tiştê ku îspat dike çandek dijî ne arşîva wê ye, hilberîna wê ye.

Weqfa Pezkuwichain gerînendeyê binyatê ye. Karê wê yekkirina neteweya li welêt bi diasporayê re ye, ji sînoran serbixwe; û ev yekbûn ne hesteke razber a aidiyetê ye, herikîneke pîvanbar e.

Şêweya herî berbiçav ev e: ciwanekî li Diyarbekirê, gava bixwaze heqê xwe bide sazîyeke perwerdeyê ya li Almanyayê qeydkirî, îro an nikare bide, an neçarî navbeynkarekî biha dibe, an jî dayîna wî dibe tomareke siyasî ya tê şopandin. Di avaniyeke bi riya xwe de ev karûbarekî bi yek destlêdanê ye. Rakirina vê xişînê wek hêsaniyeke biçûk xuya dike; lê belê entegrasyon bi xwe tam ev e — çimkî tiştê ku neteweyekê yek dike ne hest e, danûstandina di navbera wan de ya ku dixebite ye.

Mekanîzmaya duyem xelatkirin e. Ciwanê ku perwerde digire, kursê temam dike, ji yekî din re dibe kefîl û para xwe dike, vê beşdariya xwe wek tiştekî ketiye tomarê hildigire. Gava beşdarî xuya bibe, dibe ku were xelatkirin, û xelat ne hereketek e, encameke sîstemê ye.

Û ya sêyem, parçeya herî xweser a vê sêwiranê ye: fînansekirina ciwanê ku hêza wî têrê nake. Bankek li rehînê dinêre; ciwanê ku rehîna wî tune nikare kredî bistîne, û rehîn tam ew tişt e ku yê feqîr xwedî nîne. Li vir tiştê ku lê tê nêrîn ne mal e, beşdariya qeydkirî ya ji neteweyê re ye — paşeroja perwerdeyê, sicîla kefaletê, erkên hilgirtî. Ev, rêça kredîyê berevajî dike: ciwanê ku mulk tune lê sicîl heye, dibe kesekî ku tê fînansekirin.

Û gerdûn digire. Ciwanê fînansekirî perwerdeya xwe temam dike; perwerde tomara wî bilind dike; tomara bilindbûyî hem vegerandina deynê mimkin dike hem kapasîteya ku dê ji ciwanê pişt re re veke mezin dike. Hewz li şûna ku li bexşa ji derve bisekine, ji mezûnên xwe tê xwarin. Ev tiştek e ku bi destûra tu dewletê ve girêdayî nîne û tu bank nikare bike — çimkî tu bank kalemeke rehînê ya bi navê "beşdariya ji neteweya xwe re" nas nake.

Hilbijartina yargehê ne tesadûf e. Ethereum Foundation, Cardano, Solana û Web3 Foundation jî li wir in. Sedem ev e: li gorî Art. 80 ZGB Stiftung di bin çavdêriya federal de ye, armanca wê nayê guhertin, û ew forma ku bank, veberhêner û rêzikdaner bêyî ravekirinê nas dikin e. Sazîyeke ku her carê forma xwe rave dike, wextê xwe ne li karê xwe, li ravekirinê xerc dike.

Û mesele di dawiyê de tê vir. Eger ev dewlet wekheviya li asta çavan nedin neteweya me, em ê bi xwe peyda bikin. Em ê dîplomayên bi derbasdariya navneteweyî bi xwe bigihînin ciwanên xwe, perwerdeya wan bi zimanê wan ê dayikê em ê bi xwe peyda bikin. Teknolojî derfetê dide me ku em vê kaxezê ji destê wan dewletan derxin: bernameyek bi erdnîgariyê ve girêdayî nîne, salona îmtîhanê bi avahiyekê ve girêdayî nîne, hevwateyek bi akredîtasyonê ve girêdayî ye — û akredîtasyon dikare li cihekî ku di bin çavdêriya tu ji van pênc dewletan de nîne were girtin.

Encama vê ne yekalî ye. Gava dewletek red bike ku ciwanekî di nav sînorên xwe de bi zimanê wî yê dayikê perwerde bike, wê perwerdeyê yekî din dide. Ew ciwan dîploma xwe ji cihekî din digire, heqê xwe cihekî din dide, û di kêliya ku bibe xwedî nitêlî, cihê ku diçiyê jî cihekî din e. Dewlet du tiştan bi hev re winda dike: mirovê ku ji ber ku negihandiye winda kiriye, û pereyê ku ji ber ku qet negirtiye winda kiriye.

An em ê li asta çavan wekhev bin, an jî bihayê wê giran be ji yê ku wekheviyê nade. Hem ciwanên xwe yên perwerdekirî didin derve, hem jî her sal bi mîlyonan dolar dahata wan a bi valûtê diherike derve. Daxwazkirin daxwaznameyek e; biha danûstandinek e.

ICK li ser şeş prensîban ava bûye. Ev ne bernameyek e, zemînek e: bêyî ku bê nihêrtin ka kîjan kadro di erk de ye, derbasdar in.

Kurdistanîtî. Em Kurdistanê wek yekparçeyekê dibînin û Kurdistanê bi navê wê bi xwe bi nav dikin. Em hemû navên din ên li ser welatê Kurdan hatine ferzkirin red dikin.

Gerdûnîtî (Universal). Em mafê diyarkirina çarenûsa xwe ya hemû gelan, di serî de Kurdan ku neteweya herî pirjimar a bêdewlet a cîhanê ne, pîroz dikin û diparêzin.

Hembêzkerî (Inclusive). Em hemû Kurdên cîhanê û hemû niştecihên Kurdistanê, serbixwe ji koka etnîkî, bawerî, mezheb an hilbijartina siyasî, wekhev qebûl dikin.

Cûrbecûrî (Diversity). Em Kurdên ji her deverê û ji her baweriyê, û hemû dostên ku mafên neteweyî yên Kurdan didin wan, hembêz dikin.

Bêalîtî (Nonpartisan). Em ji hemû partiyên siyasî yên ku ji Kurdistan û gelê Kurd re xizmetê dikin, li dûrahiyeke wekhev in. Em piştgiriya hemû xebatên ku dê ji Kurdan û Kurdistanê re xizmetê bikin, dikin.

Meşrûiyet (Legality). Di çarçoveya Danezana Mafên Mirovan de, em armanc dikin ku mafên meşrû yên Kurdan bi rêbazên bêşîdet lê herî bibandor bi cih bînin.

Ev şeş prensîp ne nivîsareke vitrînê ne; sînoreke sêwiranê ne. Û encameke wan a rasterast heye: ji ber ku ICK li gorî van prensîban hatiye sêwirandin, xwediyê wê ne partiyek e, ne jî komek e.

Cihê ku ev herî zelal xuya dike bêalîtî ye. Sazîyeke ku ji hemû partiyan li dûrahiyeke wekhev disekine, li gorî pênaseya xwe nikare bibe malê tu ji wan — di kêliya ku yek wê bigire, prensîp dikeve, û di kêliya ku prensîp bikeve, sedema hebûna sazîyê jî dikeve. Ji ber vê yekê bêalîtî ne nezaketek e, mekanîzmaya sazîyê ya xweparastinê ye. Heman tişt ji bo hembêzkerî û cûrbecûriyê jî derbasdar e: avaniyek ku sazîya tenê beşekê, tenê mezhebekê, tenê rêçikeke siyasî ye, nikare bi navê hemû Kurdan biaxive — çimkî di kêliya ku biaxive, beşek ji mirovên ku îdia dike temsîl dike, li derve hiştiye.

Îro kesên diyar vî erkî dimeşînin. Ev ne unwanek e, rewşek e. Di pêşerojê de cihê xwe ji kadroyên jêhatî re dihêlin; û ev ne dilxwaziyek e ku hatiye hiştin ser niyeta baş a yê di erkê de ye — vegûheztin di manîfestoyê de bi asteng û pîvanan ve hatiye girêdan, gava astengî tê pêkanîn dixebite. Her avanî ku dema erkekî dihêle ser wijdana yê wî erkî digire, zû an dereng wê wijdanê diceribîne. Damezrînerên wê tenê xwedî rêçikek in: bibin xizmetkarê neteweya Kurd. Pîvana xizmetkariyê jî diyar e — gava ku here, sazî li ser piyan bimîne.

Pezkuwichain lê hewceyî vê peymanê nîne, çimkî teknolojî peymanê bêhewce dike. Wek encama xwezayî ya blockchainê, xwediyê zincîrê tune ye; ne ICK, ne Weqf, ne yên ku vê belgeyê dinivîsin. Tu ji wan protokolê birêve nabe, tu ji wan mifteya rêveberiyê nagire. Û ev ne tenê hilbijartineke sêwiranê ye jî: qanûna cihê ku lê hatiye damezrandin vê bi hişkî dişopîne — armanca Stiftungê nayê guhertin û di bin çavdêriya federal de ye.

Ev ne dilnizmî ye; şerta baweriyê ye. Zincîra ku sazîyek dikare biguherîne ne defter e — databasa wê sazîyê ye. Hemû nirxa defterekê ji wê tê ku yê wê digire nikare naveroka wê biguherîne. Peyva rast gerînende ye: diparêze û pêş dixe, nafiroşe û destê xwe deynayê. Desthilata zincîrê ji welatiyên wê tê; ne ji ICKê, ne ji Weqfê, ne ji tu kesê ku vê belgeyê nivîsandiye.

Û li vir, tiştê ku di nêrîna pêşî de wek sînorekê xuya dike, derdikeve holê ku bi rastî mesafeyek e. Blokzincîrek li gorî xwezaya xwe ne mulkê tu kesî ye — heta ne yê neteweya ku ew hilberandiye jî. Ethereum Foundation Ethereum afirand; li ser wê bi hezaran proje hatin avakirin û weqf nikaribû tu ji wan rawestîne. Ev ne qelsî ye; ew tişt bi xwe ye ku Ethereumê girîng dike. Heman tişt ji bo hemû zincîrên din jî derbasdar e.

Mîmariya Pezkuwichainê jî pirzincîr e. Civakeke din dikare zincîra xwe girê bide, tokena xwe derxîne, defterê xwe bigire — bêyî ku destûrê bixwaze, û bêyî ku derfeta me ya astengkirinê hebe. Delîla ku zincîrek ne malê tu kesî ye tam ev e: nekarîna biryardanê li ser vê ku kî dê çi li ser wê ava bike.

Wateya wê ya stratejîk ev e: Kurd ne tenê neteweya bêdewlet a cîhanê ne. Di pêşerojê de neteweyên din ên bêdewlet, an jî civakên ku ne li ser erdnîgariyê li ser fikrekê ava ne — bo nimûne rêxistineke siyasî ya ku yekîtiya Afrîkayê diparêze — dibe ku bixwazin li ser blokzincîra siyasî ya yekem a cîhanê jêr-tokenên xwe hilberînin: ji bo avakirina qeyda nasnameya xwe, dengdana xwe, xezîneya xwe ya ku tu dewlet çavdêrî nake.

Her bikaranîneke wisa rayê xurt dike. Raya ku tenê neteweyek bi kar tîne projeyek e; raya ku gelek netewe bi kar tînin binyat e — û binyat, cureyeke hêzê ye ku bi redkirina naskirinê nayê ji destê meriv girtin. Wê demê ev zincîra ku gelê Kurd afirandiye, potansiyela dayîna hêzekê di asta cîhanî de hildigire. Bila bê dîtin: vê potansiyelê hildigire ji ber ku ne ya Kurdan e. Eger xwedî bûna, tavana me li çil mîlyonî digirt.

Herdu gövdeyan jî xwedî nînin, lê sedemên wan cuda ne: li ICKê ev biryareke prensîbî ye û bi rêzikê ve hatiye girêdan; li Pezkuwichainê encameke teknolojiyê ye û hem bi kodê hem bi qanûnê ve hatiye girêdan. Cudahiya di navberê de girîng e û divê neyê veşartin — prensîp girê dide, lê hewce dike ku pê bê kirin; kod û qanûn li pêkanînê nasekinin. Ji ber vê yekê herdu li kêleka hev disekinin: yek niyetê hildigire, ya din tiştê ku ji niyetê serbixwe ye.

Du kesayetiyên hiqûqî yên cuda bûn, nayê wê wateyê ku meriv di du aliyên cuda de bimeşe. Ji aliyê hiqûqî ve tu asteng nîne ku du saziyên serbixwe di demên diyar ên salê de civînên şêwirmendiyê li dar bixin, stratejiyên hevbeş diyar bikin, û ji bo çarenûsa neteweya Kurd hevkariyan ava bikin. Ev ne rêkeftineke awarte ye jî: li her deverê cîhanê komele û weqf her roj vê dikin, û tam ji bo vê ye ku cuda tên damezrandin.

Zêdetir jî, kar bi xwe vê bi awayekî mecbûrî dike. Zincîr defterên qeyda ICKê digire. Endamtî, hilbijartin, qeyda dibistanê, dersa qedandî, dîplomaya dayî, heqê dayî — hemû ev qeyd in, û cihê ku qeyd tê de dijî defter e. Yanî rûyekî hevbeş ku herdu gövde her roj pê ve digihîjin jixwe heye. Pirs ne ev e ka "wê hevkariyê bikin an na"; pirs ev e ka wê vê bi awayekî birêkûpêk an bi awayekî serbest bikin.

Awayê birêkûpêk ev e: konferansa şêwirmendiyê ya salane. Konferans reşnivîsa planeke hevbeş hildiberîne — sala pêş kîjan dibistan vedibe, kîjan hewza bursê çiqas mezin dibe, kîjan dosyaya çandî li ku tê meşandin, dengê giştî di kîjan sernavan de bi hev re derdikeve.

Reşnivîs bi derbasbûna ji organa her gövdeyê ve dibe girêder: li ICKê Meclis, li Weqfê desteya rêveber. Du protokol, du dîrok. Ev ne nîşana bêbaweriyê ye — ew rê ye ku her sazî di nav hiqûqa xwe de bihêz bimîne. Biryareke ku ji organa xwe derbas bûye, biryarek e ku hem endamê wê sazîyê hem çavdêrê wê nas dike; biryareke ji derve tê jî biryarek e ku herdu jî dê wê bipirsin.

Herdu sazî bi avaniyeke jorîn a yekane ve nayên girêdan, û hewcedarî pê jî nîne. Karê hevbeş jixwe defter dimeşîne; girêdana karekî ku defter dimeşîne bi çatiyeke din ve, karê hêsan nake, tenê qatek bûrokrasî lê zêde dike.

Wê xalên ku li hev nekin hebin, û ev tiştekî normal e. Plan her gövdeyê tenê bi qasî ku wê bi xwe qebûl kiriye girê dide; veqetîn mimkin e û xuya dibe. Avaniyek ku li hev nekirinê ne mimkin dihesibîne, di yekem nelihevkirinê de diherife. Avaniyek ku nelihevkirinê ji destpêkê dihesibîne, wê dike xaleke rojevê ya asayî.

Berfirehiya planê bi zanetî teng e: sicîl, herikîna pereyan, û dengê giştî. Planek ku hewl dide her tiştî hevrêz bike, tê qebûlkirin, tê dosyekirin û tê jibîrkirin. Planek ku li ser sê sernavan li hev dike jî tê meşandin.

Diaspora, çiyayê Kurdan ê di serdema nûjen de ye. Çiya şer nedibir; cihê ku meriv diçûyê dema dewlet dihat bû, û pêşî li qedandina neteweyê digirt. Lê sînorekî çiya hebû: diparast, lê nikaribû bicivîne. Li şkeftê zanîngeh nayê avakirin, sicîl nayê girtin, xezîne nayê mezinkirin. Cudahiya diasporayê ji çiya tam ev e — hem diparêze hem dicivîne. Û gelek ku li tu ji van çar dewletan nikare li belgeya xwe ya hiqûqî "meclisa neteweyî ya Kurd" binivîsîne, li diasporayê dikare vê bi karekî noterî yê yekane binivîsîne.

Diaspora sê tiştan hildiberîne: naskirin, kadroya amade ji bo roja veqetînê, û pere bi binyata hiqûqî re. Herê jî rast in û herê jî bi qîmet in.

Naskirin li vir ne naskirina dewletê ye; ya rojane ye. Dîplomaya ku kardêrek qebûl dike. Komeleya ku wezaretek pê re dinivîse. Heyeta ku komîteyek qebûl dike. Weqfa ku bankek jê re hesab vedike. Yek bi yek biçûk in; gava li ser hev bicivin dibin muxatabî. Û muxatabî, ketina wê tezê ye ku naskirin encam e: kes pêşî nayê naskirin, pêşî wek muxatab tê girtin.

Kadro, ya herî kêm tê axaftin û ya herî diyarker e. Roja veqetînê ne tiştek e ku em bikarin hilberînin; wê krîzên van pênc dewletan bi xwe hildiberînin. Lê ka wê roja kî amade be bi temamî di destê me de ye. Tu roja veqetînê ne roja amadekariyê ye; ew roj bi kî amade be pê tê avakirin. Neteweyek ku hiqûqnasê wê, aborînasê wê, mamosteyê wê, endezyarê wê û dîplomatê wê pêşî nehatibin gihandin, gava derî vebe nikare ji derî derbas bibe.

Pere, bi tenê ya herî qels e. Pereyê ku binyata wî ya hiqûqî tune bexş e: tê, tê xerckirin, diqede, û tu qeyd li paş namîne. Pereyê ku bi binyata xwe ya hiqûqî re tê jî budce ye: tê çavdêrîkirin, tê dubarekirin, li ser tê deyndarbûn, û tê veguhastin. Tengasiya diasporaya Kurd ne tengasiya pereyî ye; tengasiya forma hiqûqî ya pereyî ye. Heman mîqdar, di forma rast de, deh qatî kar dike.

Ji vir dersa rastîn a nimûneya Baltîkê derdikeve, û ew ders pir caran berevajî tê xwendin. Tiştê ku kontrola Sovyetê şikand ne diaspora bû — Enîyên Gel û Riya Baltîkê ya 1989ê bûn, yanî mirovên ku qet neçûbûn. Lê ku serxwebûn ne wek avakirina dewleteke nû lê wek domandina dewleteke qut bûyî hate ragihandin, ev bi saya diaspora û temsîlkariyên li sirgûnê pêkan bû, yên ku pêncî salan doktrîna nenaskirina ilhaqê li ser piyan hiştin. Kêlî welat hilberand; hiqûqî bikaranîna wê kêliyê diasporayê hilberand. Herdu ne alternatîfa hev, nîvê hev in.

Ji ber vê yekê divê tiştên ku diaspora hilnaberîne jî eşkere bên nivîsandin — ne wek kêmasî, wek hûrbûn. Diaspora axê hilnaberîne. Li şûna mirovê li welêt biryarê nade; biryareke ku li Ewropayê tê girtin û li Amedê tê ragihandin ne girêder e û divê nebe jî. Û demê hilnabijêre. Ev ne tavan in; ew sînor in ku meşrûiyeta diasporayê diparêzin. Diasporayeke ku dixwaze ferman bide, tekane tiştê di destê xwe de — rûmeta ku ji ber xizmetkariya xwe bi dest xistiye — winda dike.

Rexneya neteweperweriya ji dûr jî li vir bersiva xwe dibîne. Ew rexne tenê ji bo diasporayeke ku tenê bawerî hildiberîne rast e: parastina radîkaliyeke ku bihayê wê nedaye, ji dûr ve hêsan e. Diasporayeke ku sicîl digire, dîploma dide, xezîneyê dimeşîne û kadro digihîne jî ne bawerî, kapasîte hildiberîne. Cudahiya di navberê de bi ceribandineke yekane tê pîvandin: tiştê ku gava neyê dîtin winda dibe bawerî ye, tiştê dimîne kapasîte ye.

Ewropa kal dibe. Kanada, Almanya, Awistirya û Japonya ji her demê zêdetir hewcedariya nifûsa temenê kar dikin, û ev ne texmînek e, hesab e. Di heman demê de ciwanên Kurd jixwe diçin — bi rêyên bêrêk, bi metirsî, û bêyî ku bi tu sazîyekê ve girêdayî bin.

Ji ber vê pirsa rastîn ne "bila biçin an na" ye. Ew diçin. Pirs ev e: wê wek kesên belawela biçin, an wek endamên neteweyekê ku derbasbûna wan birêxistin dike. Cudahiya di navberê de her tişt e. Kesê ku bi tenê diçe ji bo neteweyê winda dibe: ne qeyda wî heye, ne girêdana wî, ne riya vegerê. Kesê ku ji kanaleke sazûmanî diçe jî li cihê ku diçiyê endamek e, di qeydekê de ye, parçeyek ji torekê ye — û ew tor, ji wî cureyî ye ku dikare îdiayeke hiqûqî pêncî salan li ser piyan bihêle.

Çar tiştên ku ev hildiberîne hene. Ya yekem diasporayeke birêxistin: koçeke belawela diasporayê hilnaberîne, elaletê hildiberîne; avaniya ku doktrîna nenaskirina ilhaqê pêncî salan hilgirt, pêşî mecbûr bû hebe. Ya duyem muxatabî: saziyek ku dikare mirovên jêhatî, bijartî û ji aliyê ziman ve amadekirî pêşkêş bike, li ba hikûmetan ne yê daxwaznameyê dide, alîyê hember dibe — cih li ser masê ne ji îdiayê, ji karîna pêşkêşkirinê tê. Ya sêyem endametiya berbiçav: sedemeke ne sembolîk ji bo ku ciwanekî Kurd beşdarî ICKê bibe; tiştê ku sazî dide ciwan ne nîşanek e, pêşerojek e. Ya çarem kadroya ku dikare vegere: Ilves di 1993an, Adamkus di 1997an, Vīķe-Freiberga di 1998an de vegeriyan dewletên xwe yên nû damezrandî — lê ji bo ku bikaribin vegerin, pêşî diviyabû li derveyî welêt gihabûna.

Eger kanal bibe tenê rêyek, dibe valakirin. Ji ber vê bername dualî ye: ji aliyekî derbasbûna sazûmanî ya bo derve, ji aliyê din perwerdeya ku li cih man û firotina cîhanê mimkin dike. Aqilê çêkirî û blokzincîr, ji wan çend jêhatîbûnan in ku ji Hewlêrê, ji Diyarbekirê, ji Silêmaniyê tên firotin. Heman bername herdu deriyan jî vedike; kes bi xwe biryar dide ka wê ji kîjanî derbas bibe. Û ji her mezûnî tê xwestin ku li cihê xwe wek temsîlkarê neteweya xwe bixebite.

Îtiraza pîvanê li vir tê, û divê bê bersivdan. Çar dewlet her sal bi giştî nêzîkî çar mîlyon kesan li temenê kar zêde dikin; tu bernameya diasporayê nikare bi vê hejmarê re pêşbaziyê bike. Lê biha bi hejmara serî nayê pîvandin. Dewletek çar mîlyonên ku digihîjin temenê kar winda nake; bijîşkê xwe, endezyarê xwe, nivîskarê nermalavê û mamosteyê xwe winda dike — û ew windabûn bi hezaran tê pîvandin. Mesrefa koça jêhatî ne li navenda nifûsê, li dûvika wê dikeve: li wê dilîma tenik ku gihandina wê herî biha û şûnavkirina wê herî zehmet e. Zêdetir jî, mesrefa dibistanê ya wê dilîmê dewletê dayî ye; kesê diçe veberhênana giştî ya li ser perwerdeya xwe jî bi xwe re dibe.

Li her çaran bêkariya ciwanan di navbera sedî şazde û sî û sisêyan de ye. Ev tê wê wateyê ku kanal wê li pêş xwe berxwedanekê nebîne: dewletek ku jixwe nikare koma xwe hilbigire, ji bo girtina yên diçin bihayekî nade. Derî vekirî ye, û wê vekirî bimîne.

Tiştê dilsoz ev e: di lîteraturê de tu bûyerek belgekirî nîne ku koça jêhatî bi tena serê xwe dewletek neçarî tawîzeke siyasî kiribe. Vê em dibêjin, çimkî eger em nebêjin yekî din dibêje û hemû bername pê re dilerize. Lê ev sedema bernameyê ji holê ranake — çimkî mekanîzma tu carî ne ev bû ku pêlek bi tenê dewletekê bide çokan.

Dibe ku ev koça mêjî wan dewletan neçarî tawîzdanê neke. Lê ji prensîba me ya destpêkê re xizmetê dike: ji yê ku wekheviya li asta çavan qebûl nake bihayekî derdixe, û gava biha li ser hev bicivin masê datîne. Bijîşkê windakirî bihayek e. Heqê ku diherike derve bihayek e. Ji ber ku nikare ciwanê xwe bi zimanê wî yê dayikê perwerde bike, wî ciwanî bi sazîyeke din re windakirin bihayek e. Yek bi yek tu ji wan dewletekê li ser masê datînin; gava bicivin jî tiştê datîne ne kalemek e, fatûre bi xwe ye.

Û nirx ne tenê di tiştê ku ew winda dikin de ye, di tiştê ku em ava dikin de ye: diasporayeke birêxistin, sazîyeke ku wek muxatab tê girtin, kadroyeke ku dikare vegere, û neteweyek ku dikare ji ciwanê xwe re pêşerojekê bide.

Ciwanekî Kurd ê ku îro di navbera çardeh û hijdeh saliyê de ye, di nav blokzincîr û aqilê çêkirî de hatiye dinyayê. Ne hewce ye ku meriv jê re rave bike ka ev çi ne; ew jixwe li wir dijî. Ev, ji aliyê sêwirana sazûmanî ve encameke hêsan lê hişk çêdike: têrê nake ku sazîya ku wê bigihîje wî ciwanî wergera dîjîtal a formeke kevin be — divê xwecihê wê dinyayê be.

Û li vir demografî cara yekem ji bo me dixebite. Nifûsa Kurd pir ciwan e. Di pêşbaziya serdema pîşesaziyê de nifûsa ciwan bar e: elaleteke ku divê bê têrkirin, bê xwendin, bê xebitandin. Di pêşbaziya serdema dîjîtal de jî heman nifûsa ciwan avantaj bi xwe ye — çimkî di vê pêşbaziyê de ya diyarker ne stoka sermiyanê ye, leza fêrbûna tiştê nû ye, û ew lez bi temenî re berevajî ye. Dema ku çar ji pênc dewletan bi pirsgirêkên nifûseke kal re mijûl in, di destê Kurdan de tam ew pîramîda temenî heye ku ev serdem dixwaze.

Teknolojî di vê bernameyê de sê karên cuda dike, û ne hewce ye ku her sê tevlihev bibin.

Wek jêhatîbûn, teklîf bi xwe ye. Aqilê çêkirî û blokzincîr ji wan çend waran in ku ciwanek li ku dijî bijî debara xwe pê dike. Ji bo dîtina karekî li Berlînê bes e; ji bo rûniştina li Hewlêrê û firotina kar ji Berlînê re jî bes e. Heman bername herdu deriyan bi hev re vedike, û ev ne tesadûf e: girêdayînebûna karê dîjîtal bi erdnîgariyê, kaldiraqek e ku cara yekem di dîrokê de dikeve destê neteweyekê. Ji ber vê bernameya perwerdeyê ne xemil e, teklîf e. Gotina "beşdarî doza me bibe" û gotina "em ê te bikin kesekî ku dikare li cîhanê kar bibîne, û vê sazîya neteweyê wê bike" ne heman tişt in; ya duyem pêşerojekê soz dide û tê girtin. Naskirina dîplomayê li vir sînorê girêder e: bernameyeke ne akredîte vê sozê pêk nayîne. Akredîtasyon an hevkarî karê sala yekem a bernameyê ye — ne kalemek e ku bê paşxistin, kalema damezrîner e.

Wek defter, binyata sazîyê ye. Endametî, deng, xerc, biryar, dîploma û deyn li cihekî yekane û tên jimartin. Nirxa wê ji wê tê ku yê wê digire nikare naveroka wê biguherîne. Sazîyek bi qasî ku dikare qeyda xwe nîşan bide heye; her tiştê ku nikare nîşan bide îdia ye.

Wek dane, desthilat bi xwe ye — û mesele bi rastî li vir e. Înterneta pêşerojê Web3 e, û ev ne dirûşmeyek e, cudahiyeke xwedîtiyê ye: di înterneta îro de nasnameya te rêzek e di databasa yekî din de, û ew rêz tê jêbirin, tê cemidandin, tê veguhastin. Di Web3ê de mifte ya te ye. Ji bo gelekî ku saziyên wî bi biryarnameyekê tên girtin, hesabekî ku nayê betalkirin ne hilbijartineke teknîkî ye; domdariya sazûmanî bi xwe ye.

Di pêşerojê de tiştê herî bi qîmet ne pere ye, dane ye. Ji bo neteweyeke bi dewlet, desthilata li ser daneyê nîqaşeke siyasetê ye; ji bo neteweyeke bêdewlet meseleyeke hebûnê ye. Çimkî qeydên me îro di sicîlên nifûs, tapû, dibistan û dadgehan ên pênc dewletan de disekinin — û qeyda ku tu nagirî, ew qeyd e ku tê guhertin, tê girtin û li dijî te tê bikaranîn. Teknolojiyeke ku nahêle daneya neteweya xwe bide tu dewletê û tu sazîyê, îro bi qîmet e; her sal wê hîn bi qîmettir bibe.

Beranberiya vê ya li ba me di sêwiranê bi xwe de hatiye nivîsandin. Li ser zincîrê belge bi xwe nasekine, tenê kurteya wê disekine; belge bi şîfre li ba xwediyê xwe ye. Û navê kesî di sîstemê de tune ye: welatî di sîstemê de xwedî nav nîne; jimar bi xwe nasname ye. Yanî defter ji bo piştrastkirinê bes e lê ji bo fişkirinê nabe. Cudahiya di navbera girtina qeyda xwe ya neteweyekê û veguherîna wê qeydê bo lîsteyeke hedefan de, tam di vê biryara sêwiranê de ye.

Her sê bi hev re yek hevok in: teklîfa me jêhatîbûn û pêşeroj e, deftera me wê qeyd dike, û kontrola li ser daneyê wê dike tiştekî ku kes nikare ji destê me bigire. Eger yek kêm be yên din jî kêm dibin: sazîya ku teklîfa wê tune tiştekî wê yê qeydkirinê tune, sazîya ku deftera wê tune nikare îdiaya xwe îspat bike, sazîya ku daneya wê di destê yekî din de ye jî wê rojekê herduyan jî winda bike.

Her tiştê ku di vê belgeyê de tê gotin, xwedî pirseke pratîk a yekane ye ku di mêjiyê mirovekî li Amedê, li Wanê, li Mehabadê an li Qamişlo dijî re derbas dibe: "Eger ez beşdarî vê bibim, wê tiştek were serê min?"

Heta îro bersiva dilsoz a vê pirsê "dibe ku were" bû. Bûyîna endamê komeleyekê ketina lîsteyekê bû. Beşdarbûna civînekê ketina wêneyekê bû. Kirina bexşekê ketina qeydeke bankeyê bû. Tiştê ku sed salan birêxistinbûna gelekî bêdewlet sînordar kir ne bêrikî bû; bihayê beşdarbûnê bû. Mirov ne ji ber ku nedixwestin, ji ber ku mecbûr bûn xwe û malbata xwe biparêzin dûr sekinîn.

Xêra herî mezin a blokzincîrê ji vê neteweyê re tam li vir e. Li ser zincîrê kes ne navek e, hashek e. Defter kirinê hildigire — deng hate dayîn, ders hate qedandin, heq hate dayîn, biryar hate girtin — lê yê ku ew kirin kiriye hilnagire. Prensîp hevokek e: kirin eşkere ye, kes ne eşkere ye.

Encama vê rasterast û mezin e. Kesê ku li welêt dijî dikare beşdarî xebatên dîjîtal ên diasporayê bibe — dibistana wê, dengdana wê, xezîneya wê, hilbijartinên wê — bêyî ku fikara "wê tiştek were serê min" bike. Heta ku kes xwe eşkere neke, kes nikare wî eşkere bike. Ev ne soz e; li gorî xwezaya teknolojiyê wisa ye. Dibe ku soz neyê girtin, xweza nikare negirtinê bike.

Beşa herî girîng jî ev e: ev parastin hewce nake ku hûn ji me bawer bikin. Lîsteyeke endaman a vekirî di destê ICKê de tune ye; ji ber ku tune ye jî nayê xwestin, nayê derxistin, nayê desteserkirin, û bi biryara dadgehekê nayê daxwazkirin. Tekane lîsteya ku sazîyek nikare bide, ew lîste ye ku qet negirtiye. Her parastina ku bi niyeta baş a sazîyekê ve girêdayî ye, bi roja wê sazîyê ya herî qels ve girêdayî ye; parastina ku di sêwiranê de hatiye nivîsandin jî wê rojê jî derbas dike.

Parastin herwiha ji hejmarê tê, ne ji veşartinê. Tiştê ku kesek dike tevgereke cuda ye, û ya cuda xuya dibe. Tiştê ku sed hezar kes dikin tevgera nifûsekê ye, û nifûsek nikare bibe lîsteya hedefan. Ji ber vê her mirovê nû yê ku beşdar dibe ne tenê beşdariya xwe, ewlehiya hemû yên ku beriya wî beşdar bûne jî mezin dike. Elalet li vir ne dirûşme ye, mekanîzmayeke ewlehiyê ye.

Zanîna ka parastin çawa dixebite wê hîn xurttir dike. Zincîr kesî vedişêre; tiştê ku dê girêdana di navbera kes û kirinê de ava bike tenê tevgera kesê bi xwe ye. Kesê ku heman kirinê li medyayeke din bi navê xwe ragihîne, girêdana ku zincîr veşartiye bi destê xwe ava dike. Wê demê kesê ku bi navekî din beşdar dibe xwedî dîsîplîneke yekane ye û ew hêsan e: du nasnameyên xwe bi destê xwe bi hev ve girênede. Ya mayî sêwiran hildigire.

Astenga herî kevn a li ber birêxistinbûna gelekî tirs bû, û ew tirs ne bêheq bû. Tiştê ku wê radike ne bangeke wêrekiyê ye — sêwiranek e ku bihayê beşdarbûnê dadixe sifirê. Xwestina wêrekiyê daxwaznameyek e; bêhewcekirina tirsê çareserîyek e.

Belgeyek ne bi soza xwe, bi tiştê ku tê jimartin tê pîvandin. Pîvana ku nayê jimartin ne pîvan e. Ji ber vê beşa dawî ya vê belgeyê ne niyetê, defterê digire.

Em sê sitûnên cuda dijmêrin, û divê her sê tevlihev nebin.

Ya yekem, tiştê ku em ava dikin e — û ev sitûn bi temamî di destê me de ye. Hejmara welatiyên qeydkirî. Hejmara qeydên girtî: dersa dayî, bernameya qedandî, dîplomaya derxistî, denga bikaranîn. Dibistana vekirî û xwendekarê dixwîne. Ciwanê fînansekirî û rêjeya vegerandinê. Hesabê salane yê çavdêrîkirî. Muxatabî: hejmara saziyên ku pê re tê nivîsandin, hejmara heyetên tên qebûlkirin, hejmara dîplomayên tên naskirin, hesabê bankeyê yê vebûyî. Hejmara hebûnên çandî yên ji bo vegerandinê hatine dosyekirin. Tu ji van bi destûra kesî ve girêdayî nîne; ji ber vê behaneya wan jî tune ye.

Ya duyem, bihayê ku em derdixin e. Em nikarin vê sitûnê ji deftera aliyê hember bixwînin — tu dewlet windabûna xwe belav nake. Lê em dikarin ji deftera xwe bixwînin, çimkî biha neynika qeyda me ye: her mezûnê jêhatî yê ku ji kanala me derbas dibe, mezûnek e ku wan gihandiye lê negirtiye; her heqê ku ji sazîya me re tê dayîn, heqek e ku ji sazîya wan re nehatiye dayîn; her ciwanê ku ji ber nekarîna perwerdeya bi zimanê dayikê winda kirine, li ba me rêzek e di qeydê de. Em bihayê ragihînin nakin, dicivînin. Bihayê ku tê ragihandin dibe mijara danûstandinê; bihayê ku dicive dibe fatûre.

Ya sêyem, asta amadebûnê ye. Roja veqetînê ne planeke xebatê ye; wê krîzên van pênc dewletan bi xwe hildiberînin. Lê amadekarî tê jimartin: ji bo her erkê ku wê roja hewce bibe, îro çend kes gihîştine — hiqûqnas, aborînas, mamoste, endezyar, dîplomat. Ma qeyd tê veguhastin. Sazî bêyî tu ji damezrînerên xwe çend rojan li ser piyan dimîne. Ev sitûna sêyem ya herî kêm tê axaftin û ya herî diyarker e, çimkî herdu yên pêşî tenê bi hebûna vê bi kêr tên.

Astengan ev belge diyar nake. Ka wê kîjan hejmar di kîjan salê de bibe armanc, karê organa her gövdeyê bi xwe ye — û her sal hesabê vekirî tê dayîn. Belgeyeke ku hejmarên wê tên çavdêrîkirin belgeyeke ku pê tê bawerkirin e; belgeya ku hejmara wê tune jî tenê daxwazeke baş nivîsandî ye.

Di dawiyê de, ev têgihîştina pîvandinê bi xwe tezekê hildigire. Minority SafePack mîlyonek û sed hezar îmze berhev kir, bi fermî hate qebûlkirin, piştgiriya Parlamentoya Ewropayê wergirt — û Komîsyonê gav neavêt. Ev nîşan nade ku ew rê şaş e; nîşan dide çima daxwaz bi tena serê xwe têrê nake. Eger daxwaza herî pirjimar, herî birêkûpêk û herî meşrû ya dîroka hindikahiyên Ewropayê jî bêbersiv maye, pirsgirêk ne di mezinahiya daxwazê de ye, di bêbihabûna daxwazê de ye.

Ji ber vê tiştê ku li vir tê avakirin ne daxwazek e, kapasîte ye. Kapasîte li şûna siyasetê nayê; zemînê ku siyaset lê disekine dide siyasetê. Û ji ber ku zemîn tê jimartin, ev belge dikare her sal xwe biceribîne.

Daxwazkirin daxwaznameyek e. Biha danûstandinek e.